QƏRBİ AZƏRBAYCAN TARİXİ
Qərbi Azərbaycan – tarixi-coğrafi baxımdan indiki Ermənistan ərazisini əhatə edən və azərbaycanlıların əsrlər boyu yaşadığı bölgələrə verilən addır.
Bu ərazilər qədimdən müxtəlif dövlətlərin tərkibində olsa da, xüsusilə Səlcuqlar, Səfəvilər və digər türk dövlətləri dövründə burada Azərbaycan türklərinin məskunlaşması geniş yayılıb.
XIX əsrdə Rusiya imperiyası dövründə və daha sonra XX əsrdə baş verən siyasi proseslər nəticəsində bölgənin demoqrafik tərkibi dəyişib və azərbaycanlı əhali tədricən köç etmək məcburiyyətində qalıb.
Bu gün “Qərbi Azərbaycan” anlayışı həm tarixi yaddaşı, həm də mədəni irsi ifadə edir və Azərbaycan xalqının kollektiv tarixində mühüm yer tutur.
Qərbi Azərbaycan termini əsasən tarixi-coğrafi baxımdan indiki Ermənistan ərazisini və ona yaxın bölgələri əhatə edən qədim Azərbaycan torpaqlarını ifadə etmək üçün istifadə olunur. Bu ərazilər əsrlər boyu müxtəlif dövlətlərin tərkibində olsa da, burada azərbaycanlıların, türk-müsəlman icmalarının uzun və zəngin tarixi formalaşıb.
Qədim dövr
Qərbi Azərbaycan ərazilərində insan məskənlərinin tarixi çox qədimdir. Arxeoloji tapıntılar bu bölgədə e.ə. II–I minilliklərdə müxtəlif tayfaların yaşadığını göstərir. Urartu dövləti dövründə (e.ə. IX–VI əsrlər) bölgə strateji əhəmiyyət daşıyırdı və daha sonra Midiya və Əhəmənilər imperiyalarının tərkibinə daxil oldu.
Orta əsrlər
VII əsrdən etibarən bölgəyə ərəb xilafətinin təsiri yayılmağa başladı. Daha sonra Səlcuqların gəlişi ilə türk tayfalarının bölgədə möhkəmlənməsi sürətləndi. Bu dövrdən etibarən Azərbaycan türklərinin Qərbi Azərbaycan ərazisində məskunlaşması daha da artdı.
XIII–XIV əsrlərdə monqol yürüşləri bölgənin siyasi xəritəsini dəyişsə də, yerli əhali və türk-müsəlman elementləri bölgədə yaşamağa davam etdi. Sonrakı əsrlərdə Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri, daha sonra isə Səfəvilər dövləti dövründə ərazi Azərbaycan siyasi-mədəni mühitinin bir hissəsi oldu.
Yeni dövr (XVIII–XIX əsrlər)
XVIII əsrin sonları və XIX əsrin əvvəllərində Qərbi Azərbaycan əraziləri İran və Rusiya imperiyaları arasında gedən müharibələrin mərkəzinə çevrildi. Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələrindən sonra ərazi Rusiya imperiyasının nəzarətinə keçdi.
Bu dövrdən sonra bölgədə demoqrafik dəyişikliklər baş verdi: erməni əhalisinin köçürülməsi və yerləşdirilməsi nəticəsində etnik tərkib dəyişməyə başladı. Buna baxmayaraq, azərbaycanlılar uzun müddət bölgədə yaşamağa davam etdilər.
XX əsr
XX əsrin əvvəllərində bölgədə siyasi gərginliklər artdı. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra indiki Ermənistan SSR formalaşdı. Bu dövrdə azərbaycanlıların bir hissəsi müxtəlif siyasi və sosial səbəblərlə köç etməyə məcbur oldu.
XX əsrin ortalarında və xüsusilə 1980–1990-cı illərdə bölgədəki azərbaycanlı əhali kütləvi şəkildə deportasiyalara məruz qaldı və nəticədə Ermənistan ərazisində demək olar ki, monoetnik vəziyyət formalaşdı.
Mədəni irs
Qərbi Azərbaycan bölgəsi zəngin mədəni irsə malikdir. Burada çoxsaylı məscidlər, karvansaralar, qəbiristanlıqlar və qədim yaşayış məskənləri mövcud olmuşdur. Azərbaycan musiqisi, aşıq sənəti və xalçaçılıq ənənələri bu bölgədə geniş yayılmışdır.
