Amasiya rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, "Sovet Ermənistanı" qəzetinin redaktoru Zərbəli Qurbanov 1932-ci ildə Basarkeçər rayonunun Nərimanlı kəndində anadan olmuşdur. Naxçıvan Pedaqoji Məktəbini, Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu, Ali Partiya Məktəbini bitirmişdir.
Məktəb direktoru, kolxoz sədri, Basarkeçər rayon Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri, Amasiya rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, Ermənistan KP MK-nın üzvü, Ermənistan KP MK-nın orqanı olan "Sovet Ermənistanı" qəzetinin baş redaktoru, Ali Sovetin deputatı, Ali Sovet sədrinin müavini olmuşdur. Zərbəli Qurbanov 1981–1985-ci illərdə Amasiya rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, 1985-ci ildən sonra isə "Sovet Ermənistanı"nın redaktoru olmuşdur. 12 iyul 1994-cü ildə Azərbaycan Respublikası Qaçqınlarla və Məcburi Köçkünlərlə İş üzrə Dövlət Komitəsində kadrlar üzrə aparıcı müfəttiş vəzifəsinə təyin olunmuşdur.1998-ci ildən ömrünün sonuna kimi Prezident aparatının işlər idarəsində çalışmışdır. 2003-cü ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Azərbaycan-sovet partiya və dövlət xadimi, Amasiya Rayon Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri ,Ermənistan Kommunist Partiyası Vedi Rayon Komitəsinin birinci katibi ,Ermənistan SSR Ali Sovetinin III çağırış deputatı Əli Sultan oğlu Məmmədov 1908-ci ildə Zəngəzur qəzasının (sonralar Meğri rayonunun) Maralzəmi kəndində anadan olmuşdur. Erkən yaşlarından əmək fəaliyyətinə başlamış, qonşu kəndlərdə muzdurluq etmiş, eyni zamanda müstəqil şəkildə təhsilini artırmışdır.Əli Məmmədov 1927-ci ildən bir sıra məsul vəzifələrdə işləmişdir. O, Meğri rayonunun Vardanizor kənd sovetinin sədri, Nüvədi kəndində kolxoz sədri, Meğri Rayon Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsi sədrinin müavini, Ermənistan Kommunist Partiyası Meğri Rayon Komitəsinin ikinci katibi olmuşdur.1946-cı ildə Əli Məmmədov Ermənistan KP Vedi Rayon Komitəsinin birinci katibi seçilmiş, azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyasına etiraz etməsi ilə əlaqədar olaraq 1950-ci ildə bu vəzifədən azad edilərək Amasiya Rayon Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsi sədri vəzifəsinə keçirilmiş, 1952-ci ildə isə oxumağa göndərilməsi adı ilə bu vəzifədən azad edilmişdir.Əli Məmmədov 1955-ci ildə Ermənistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında üçillik partiya məktəbini bitirdikdən sonra Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Sovetlər şöbəsi müdirinin müavini vəzifəsində çalışmışdır.Əli Məmmədov 1931-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvlüyünə qəbul edilmiş, Ermənistan KP Vedi, Meğri, Qukasyan rayon komitələrinin üzvü olmuş, üçüncü çağırış Ermənistan SSR Ali Sovetinə deputat seçilmişdir. Bir sıra medallarla təltif edilmiş, respublika əhəmiyyətli fərdi təqaüdçü olmuşdur.Əli Məmmədov 1973-cü ilin iyul ayında uzun sürən ağır xəstəlikdən sonra vəfat etmişdir.
Azərbaycan ictimai-siyasi xadimi, şair-publisist Hidayət Orucovun dayısıdır.

Amasiya rayon Partiya Komitəsinin I katibi , "Sovet Ermənistanı" qəzetinin baş redaktoru ,Ermənistan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədr müavini ,Ermənistan KP MK-nın üzvü ,Ermənistan SSR Ali Sovetinin IX-X çağırış deputatı olmuş Cahangir Əliyev 1931-ci il mayın 5-də Qərbi Azərbaycanın keçmiş Ağbaba mahalında, Amasiya rayonunun Düzkənd kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunu bitirdikdən sonra əmək fəaliyyətinə Düzkənd məktəbində müəllim kimi başlamışdır. O, 1952–1954-cü illərdə rayon komsomol komitəsinin ikinci, sonra isə birinci katibi işləmişdir.
1956–1962-ci illərdə Amasiya rayonunda çıxan "Kolxozçu tribunası" qəzetinin redaktoru vəzifəsinə irəli çəkilmiş, rayon partiya komitəsinin büro üzvü seçilmişdir.
1962–1964-cü illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində oxuyub ali siyasi təhsil aldıqdan sonra rayonlararası "Şirak" qəzetinin redaktor müavini, daha sonra Amasiya Rayon Partiya Komitəsində təbliğat–təşviqat şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləmişdir.
1965-ci ildə Amasiya Rayon Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri təyin olunmuşdur. Dörd il bu vəzifədə işlədikdən sonra onu Ermənistan KP MK-nın təbliğat və təşviqat şöbəsinə məsul işə irəli çəkmişlər.
1974-cü ilin dekabrında Cahangir Əliyev Amasiya Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Səkkiz ilə yaxın həmin vəzifədə çalışdığı dövrdə o, əhalisinin 85 faizdən çoxunu azərbaycanlıların təşkil etdiyi bu ucqar dağlıq rayonda iqtisadiyyatın inkişafı, mədəni-quruculuq işlərinin genişlənməsi, yeni-yeni təhsil ocaqlarının tikilməsi, əhaliyə səhiyyə xidmətinin yaxşılaşdırılması istiqamətində çox böyük işlər görmüşdür. C.Əliyevin təşəbbüskarlığı, təşkilatçılıq qabiliyyəti, idarəetmə bacarığı əhali və respublika rəhbərliyi tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. O, IX–X çağırış (1975–1985-ci illər) respublika Ali Sovetinə deputat seçilmiş, Ermənistan Ali Soveti Rəyasət Heyəti sədrinin müavini (1982–85-ci illər), respublika KP MK üzvü olmuşdur.
1981-ci ildə C.Əliyev Ermənistan KP MK, Ali Soveti Rəyasət Heyəti və Nazirlər Sovetinin orqanı olan "Sovet Ermənistanı" qəzetinin baş redaktoru təyin edilmişdir. Ermənistanda Azərbaycan dilində respublika səviyyəsində nəşr olunan bu yeganə qəzet Cahangir müəllimin redaktorluğu dövründə daha məzmunlu və oxunaqlı olmuş, həm peşəkarlıq, həm də milli varlığımızın ən önəmli məsələlərini gündəmə gətirməsi ilə oxucu auditoriyasını genişləndirmişdir.1984-cü ilin dekabrına qədər bu vəzifədə çalışmışdır.
Cahangir müəllimin ömrünün son 25 ili doğma Azərbaycanla, xalqımızın tarixinin çox məsuliyyətli, sevincli – kədərli günləri ilə bağlı olmuşdur.
1985-ci ildən Bakıya köçən C.Əliyev əvvəlcə Azərbaycan KP MK aparatında, mətbuat bölməsində işləmiş, 1991-ci ildən isə Xalq qəzetində çalışmışdır.
21 iyul 2005-ci ildə "Tərəqqi " medalı ilə təltif olunmuşdur.
Cahangir Əliyev 2010- cu ildə ömrünün 78 yaşında Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Dramaturq, ssenarist,sənətşünas, teatr və kino tənqidçisi,Ermənistan SSR əməkdar incəsənət xadimi Sabir Əkbər oğlu Rizayev 17 aprel 1924-cü ildə İrəvan şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. İrəvandakı Puşkin adına yeddiillik məktəbi bitirmişdir. Atası Əkbər Rizayev həmin vaxt Moskvada "İnostrannaya literatura" ("Xarici ədəbiyyat") jurnalının redaksiyasında "Türk ədəbiyyatı" şöbəsinin müdiri işləyirdi. Sabir orta məktəbi Moskvada bitirmiş, 1942-ci ildə könüllü olaraq müharibəyə getmişdir. İkinci Dünya müharibəsi qurtardıqdan sonra İrəvana qayıtmış və "Kommunist" qəzetində işləmişdir. 1948-ci ildən teatr tamaşaları və filmlər haqqında tənqidi məqalələri mətbuatda dərc olunmağa başlamışdır. Sabir Rizayev 1951-ci ildə İrəvan Teatr İnstitutunu bitirmişdir. O, 1954-cü ildə Leninqradda (Sankt-Peterburq) Teatr, Musiqi və Kinematoqrafiya İnstitutunun aspiranturasını fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra "Armenfilm" kinostudiyasında ssenari şöbəsinə rəhbərlik etmiş, Ermənistan Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsində baş redaktor işləmişdir. 1965-ci ildən ömrünün sonunadək Ermənistan SSR Elmlər Akademiyasının İncəsənət İnstitutunun direktor müavini və Ermənistan Kinematoqrafçılar İttifaqının idarə heyətinin katibi vəzifəsində işləmişdir. Onun səyi nəticəsində İncəsənət İnstitutunda Kino şöbəsi yaradılmış, bir sıra monoqrafiyalar yazılmışdı.
Sabir Rizayevin ömrünü teatra, incəsənətə bağlamasında onun valideynlərinin müstəsna xidmətləri olmuşdu. Onun atası Əkbər Rizayev hələ İrəvan gimnaziyasında oxuyarkən "Könülsüz nikah" adlı komediyanı yazmış və həmin əsər İrəvan teatr həvəskarları tərəfindən tamaşaya qoyulmuşdu. Daha sonralar Əkbər Rizayev Ermənistan komsomolunun Mərkəzi Komitəsində və Ermənistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində məsul vəzifələrdə işlədiyi vaxtlarda İrəvan teatrını yaşatmaq üçün tamaşalarda rollar ifa etmişdir. Anası Firəngiz Rizayeva İrəvanda səhnəyə çıxan ilk ziyalı azərbaycanlı qadınlardan olmuşdur.
Sabir Rizayev 1975-ci ildə "Ermənistan SSR Əməkdar incəsənət xadimi" adına layiq görülmüşdür. Müasir erməni sənətşünasları Sabir Rizayevi erməni kinoşünaslığının banisi adlandırırlar. O, bir sıra filmlərin ssenari müəllifi olmuşdur. Sabir Rizayevin qələmindən çıxan "Erməni bədii kinematoqrafiyası" (1963), "Hraciya Nersesyan" (1968), "Vardan Əcəmyan" (1978) monoqrafiyaları sənətşünasların stolüstü kitablarına çevrilmişdir. Erməni dilini mükəmməl bilən Sabir Rizayev əsərlərini əksəriyyətini rus dilində yazmışdır.
Onun müəllifi olduğu İrəvan Azərbaycan Dram Teatrı haqqında ilk tədqiqat əsəri 1963-cü ildə Bakıda rus dilində "Ermənistanda Azərbaycan teatrı" ("Азербайджанский театр в Армении") adı altında çap olunmuşdur. İrəvandakı Azərbaycan teatrının banisi Yunis Nuri haqqında Sabir Rizayevlə aktyorun oğlu Əkbər Yerevanlının birgə yazdıqları 165 səhifəlik illüstrasiyalı "Yunis Nuri" kitabı 1982-ci ildə Ermənistan Teatr Cəmiyyəti tərəfindən İrəvanda azərbaycanca çap olunmuşdur.
Sabir Rizayev yaradıclılğının çiçəkləndiyi bir vaxtda həyatla vidalaşmışdır. O, 20 dekabr 1978-ci ildə İrəvanda keçirilən konfrans zamanı məruzə edərkən infarkt keçirmiş və məruzəsini tamamlaya bilməyərək gözlərini əbədi yummuşdur. Sabir Rizayev böyük izdihamla İrəvan şəhər qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
Ümumiyyətlə, Sabir Rizayevin müəllifliyi və tərtibçiliyi ilə 30 kitabı çap olunmuşdur. Onlardan 15-i rusca, 14-ü ermənicə, 1-i isə azərbaycanca çap olunmuşdur. Sabir Rizayevin yazdığı əsərlər bu gün də öz aktuallığını saxlamasının göstəricisidir ki, onun rus dilində yazdığı məqalələrinin bir qismi toplanaraq 2009-cu ildə İrəvanda "Teatr və kino haqqında seçilmiş işləri" ("Избранные работы о театре и кино") adı ilə 280 səhifə həcmində nəfis şəkildə çap edilmişdir.
Ermənicə:
Մաքսիմ Գորկու դրամատուրգիան հայ բեմում (Maksim Qorkinin dramaturgiyası erməni səhnəsində). Yerevan: Ermənistan SSR EA Nəşriyyatı. 1956;
Լենինի կերպարը հայ բեմում (Erməni səhnəsində Lenin obrazı). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1957 (tərtib edənlər: Levon Xalatyan, Sabir Rizayev);
Արշակ Բուրջալյան. Հոդվածներ, նամակներ, ժամանակակիցները նրա մասին (Arşak Burcalyan. Məqalələr, məktublar, müasirləri onun haqqında). Yerevan: Ermənistan SSR EA Nəşriyyatı, Ermənistan Teatr Cəmiyyəti. 1959;
Թատրոնը ժողովրդին (Xalq üçün teatr). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti. 1960 (həmmüəllif);
Վավիկ Վարդանյան (Vavik Vartanyan). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1962;
Հրաչյա Ղափլանյան (Hraciya Kaplanyan). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1969;
Վարդան Աճեմյան (Vardan Əcəmyan). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1972;
Սոկրատ Աքմաքչյան (Sokrat Akmakçyan). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1973;
Բեմական խոսքի պոետիկան (Səhnə nitqinin poetikası). Yerevan: Ermənistan SSR EA Nəşriyyatı. 1973 (həmmüəllif);
Պատեր անդունդի եզրին. Դրամատիկական երկեր (Uçurumun kənarında divarlar. Dramatik əsərlər). Yerevan: Hayastan, 1974 (həmmüəllif);
Անդրկովկասի ժողովուրդների արվեստների փոխհարստացումը: Թատրոն. կինո (Zaqafqaziya xalqlarının incəsənətinin qarşılıqlı zənginləşməsi: Teatr, kino). Yerevan: Ermənistan SSR EA Nəşriyyatı. 1976;
Թատրոն (Teatr). Yerevan: Hayastan, 1976;
Թատերայնություն (Teatrallıq). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1978;
Իսահակ Ալիխանյան (İsaak Alixanyan). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1978 (tərtib edəni);
Սաբիր Ռիզաև. Ժողովածու. (Sabir Rizayev. Toplu). Yerevan: Hayastan, 1981 (tərtib edəni: Qaregin Zakoyan).
Rusca:
Армянский государственный драматический театр имени Габриела Сундукяна. Очерк. Ереван: [б. и.], 1956;
Ленинаканский государственный драматический театр им. А. Мравяна. Ереван: [б. и.], 1956. [Соавтор];
Драматургия М. Горького на армянской сцене. Ереван: Айпетрат, 1956;
Армянская художественная кинематография. Ереван: Изд-во АН Арм. ССР, 1963;
Азербайджанский театр в Армении. Баку: Азербайджанское театральное о-во, 1963;
Со Станиславским. Ереван: Армгосиздат, 1964;
Страницы дружбы. Баку: Азернешр, 1964;
Театры советской Армении. Справочник. Ереван: Айпетрат, 1965;
Режиссура в армянском театре. Ереван: Изд-во АН Арм. ССР, 1968;
Рачья Нерсесян. Москва: Искусство, 1968;
Взаимосвязи искусств народов Закавказья. Ереван: Изд-во Ерев. ун-та, 1972;
Василий Вартанян. Ереван: Арм. театр. о-во, 1976
Вардан Аджемян. Москва: Искусство, 1978;
Деятели армянского театра о Максиме Горьком. Ереван: Арм. театр. о-во, 1980;
Юнус Нури. Ереван: Арм. театр. о-во, 1982. [Соавтор]
Избранные работы о театре и кино. Ереван: ACNALIS, 2009.
Azərbaycanca:
Yunis Nuri. Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1980 (həmmüəllif)

Kapitan Vüqar Nəcəfovun ölməz xatirəsi şeirlərdə və mahnılarda yaşayır

Şəhid kapitanın qəhrəmanlıq yolu və onun adını yaşadan sənət əsərləri

Adı: Nəcəfov

Soyadı: Vüqar

Ata adı: Aydın

Doğum tarixi: 10 avqust 1988-ci il

Rütbəsi: Kapitan

Dırnışın Vüqarlı oğlu

Naxçıvan şəhəri, Ordubad rayonunun Dırnıs kəndi - Bu qədim torpağın yetirdiyi igid oğullardan biri, Vətən müharibəsinin qəhrəmanı, kapitan Vüqar Aydın oğlu Nəcəfov öz şərəfli ömrünü Vətən uğrunda fəda edib. Onun adı bu gün təkcə ailəsinin, doğmalarının və Dırnıs kəndinin yaddaşında deyil, həm də şeirlərdə, mahnılarda və musiqi əsərlərində yaşayır. Müxtəlif sənət adamları onun qəhrəmanlıq yolunu öz yaradıcılıqlarında əbədiləşdirərək Vüqarın adının gələcək nəsillərə çatdırılmasına mühüm töhfə veriblər.

Vətən sevgisi ilə böyüyən Vüqar

10 avqust 1988-ci ildə Naxçıvan şəhər Ordubad rayonunun Dırnıs kəndində dünyaya gələn Vüqar uşaqlıqdan hərbçi olmaq arzusunda idi. Ailəsində hərbçilərin olması və Birinci Qarabağ müharibəsinin kənddə buraxdığı ağrılı izlər onun Vətənə bağlılığını daha da gücləndirmişdi. Vüqarın atası Nəcəfov Aydın Birinci Qarabağ müharibəsinin veteran olmuşdur. Eyni zamanda 1992-ci ildə Birinci Qarabağ müharibəsində şəhid olmuş Dırnıs sakinlərinin cənazələrinin kəndə gətirilməsi də Vüqarın yaddaşında dərin iz buraxmışdı. O, şəhidlərin məzarlarını ziyarət edir, onların qəhrəmanlığından danışırdı. Bu uşaqlıq arzusu illər sonra onun həyat yoluna çevrildi. 2006-cı ildə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinə qəbul olan Vüqar 2010-cu ildə leytenant kimi məzun olaraq Azərbaycan Ordusunda xidmətə başladı.

Xidmət illərində müxtəlif vəzifələrdə çalışdı, hərbi peşəkarlığı və komandirlik bacarığı ilə seçildi. Aprel döyüşlərində də iştirak etdi və kapitan rütbəsinə qədər yüksəldi.

“Qəhrəman olmağa gedirik...”

2020-ci ilin sentyabrında Vətən müharibəsi başlayanda kapitan Vüqar Nəcəfov döyüşlərin ən ağır istiqamətlərindən birində Vətən qarşısında öz borcunu yerinə yetirirdi. Füzuli, Xocavənd və Cəbrayıl istiqamətlərində gedən döyüşlərdə iştirak edən Vüqar tabeliyində olan hərbi qulluqçularla birlikdə döyüşürdü. 2020-ci il oktyabrın 1-də ailəsinə göndərdiyi son mesajda belə yazmışdı:

“Hamınızı çox sevirəm. Özünüzdən muğayət olun. Qəhrəman olmağa gedirik...”

2 oktyabr 2020-ci ildə Cəbrayıl istiqamətində gedən ağır döyüşlər zamanı kapitan Vüqar Nəcəfov tabeliyindəki hərbi qulluqçuları xilas etməyə çalışarkən şəhidlik zirvəsinə ucaldı. O, cəmi 32 yaşında idi. Arxasında həyat yoldaşını, iki övladını, valideynlərini, doğmalarını, döyüş yoldaşlarını və onu sevən böyük bir xalqı qoydu.

Qəhrəmanlığı dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirildi

Kapitan Vüqar Nəcəfov ölümündən sonra “Vətən uğrunda”, “Cəbrayılın azad olunmasına görə”, “Füzulinin azad olunmasına görə”, “Xocavəndin azad olunmasına görə”, “Cəsur döyüşçü” medalları və III dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təltif edildi və yaşadığı küçəyə onun adı verildi. Lakin qəhrəmanların adını yaşadan yalnız dövlət təltifləri və abidələr deyil. Bəzən bir şəhidin adı şairin qələmində misraya, bəstəkarın ruhunda melodiyaya, müğənninin səsində nəğməyə çevrilir.

Vüqarın adı şeirlərdə və mahnılarda yaşayır

Nazlı Hacılı, Aləmzar İlay, Sevinc Məmmədova, Çilənay Hüseynova və Səbuhə Hüseynova kimi yazar və bəstəkarlar Vüqarın qəhrəmanlığından, Vətən sevgisindən və şəhidlik zirvəsindən ilhamlanaraq onun adına şeirlər və mahnılar ərsəyə gətirib, bu əsərləri ifa ediblər. Bu sənət əsərləri Vüqarın xatirəsinin yaşadılmasında xüsusi mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Şairin yazdığı hər misra onun haqqında bir xatirədir. Bəstəkarın yaratdığı hər melodiya onun adına səslənən bir xatirədir. İfaçının səsində səslənən hər nəğmə isə şəhid qəhrəmanın adını yeni dinləyicilərə çatdıran mənəvi körpüdür.

Dırnıs öz qəhrəmanını unutmur

Bu gün Dırnıs kəndində Vüqarın adı böyük ehtiramla çəkilir. Onun adı yaşadıqca Dırnısın bir qəhrəmanlıq səhifəsi də yaşayacaq. Allah rəhmət eləsin, məkanı cənnət olsun!

Vüqarın Əzəməti

Söz: Səbuhə Rəfail qızı Hüseynova

Bir ana böyütdü mərdliklə onu,

Bir ata öyrətdi düz yol getməyi.

Şəmsiyyə, Aydın- iki saf ürəkdən

Öyrəndi Vətənə sədaqətini.

***

Dağ kimi dayandı səngər önündə,

Düşmənə sinəsi sipər olmuşdu.

Vətən eşqi vardı hər sözündə də,

Şərəfli yolunda canını verdi.

Andına sadiqdi son nəfəsəcən,

Geri çəkilmədi dar gündə belə.

***

Qəlbində yaşatdı müqəddəs eli,

Adını yazdırdı doğma torpağa.

Şəmsiyyə ananın gözündə nisgil,

Qəlbində oğluyla sonsuz iftixar.

***

Bir ana qəlbinin uca sözü var:

“Vətənə yaraşan mənim balamdır.”

Millətin qüruru, and yeri oldu,

Vüqarlar, Cavidlər, igid oğullar.

***

Aydın atanın da başı ucadır,

Oğlunun adıyla döyünür qəlbi.

Cənnətdə Hüseynə qonşudur onlar,

Həsənlə bir yerdə uyuyur onlar.

***

Mərd şəhidlərimin adı dillərdə,

Əbədi yaşayır həp könüllərdə.

Özü torpaq, ruhu Vətənlə birgə,

Yaşayır xalqının qəlb yaddaşında.

***

Şəmsiyyə ananın, Aydın atanın

Bu nisgil dolu oğul həsrəti də

Qürurla yoğrulub, şanla bərabər.

Siz Vətən yolunda şəhid böyütdüz,

Belə oğul vermək ən böyük zəfər.

***

Vüqarın əzmi var dağlar ruhunda,

Vətən torpağında yaşayacaqdır.

Mərdliyi, şöhrəti daim bizimlə,

Bir ata, bir ana qüruru kimi

Adı yaşayacaq Azərbaycanda.

Şəhidlər ölmür.
Onlar xalqın yaddaşında, sözündə,
musiqisində və dualarında yaşayırlar.

Müəllif: ARTİ-nun əməkdaşı, Qərbi Azərbaycan İcmasının Qadınlar Şurasının üzvü, Qızıl qələm mükafatı laureatı, Həkəri qəzetinin müxbiri Hüseynova Səbuhə Rəfail qızı

2026-cı il oktyabrın 13-də Qərbi Azərbaycan İcmasının Akt zalında yazıçı-publisist Vəli Həsənoğlunun müəllifi olduğu "Qovuşuq" kitabının təqdimat mərasimi keçirilib.

Tədbirin əsas məqsədi Dərələyəz mahalının tarixi- mədəni irsinin, ziyalılarının və milli dəyərlərinin gənc nəsil arasında təbliği, Qovuşuq kəndinin tarixi keçmişinin, adət-ənənələrinin və görkəmli şəxsiyyətlərinin tanıdılması, tarixi yaddaşın qorunması, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığın gücləndirilməsi və gənclərdə vətənpərvərlik ruhunun yüksəldilməsi olub.

Kimya Elmləri Doktoru, professor, SSRİ nüvə reaktorlarının qəbulu üzrə Dövlət Komissiyasının sədri, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının fəxri doktoru, SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı, neptunium elementinin kimyası sahəsində dünya şöhrətli tədqiqatçı Abbas Çayxorski 1917-ci il yanvarın 21-də indiki Ermənistanın ərazisində mövcud olmuş İrəvan quberniyasının, Yeni Bəyazid qəzasında, Çaxırlı kəndində, Abbasəli bəyin ailəsində anadan olmuşdur. 1918-ci ildə Azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyası zamanı onun ailəsi müxtəlif vaxtlarda Ağdam, Göyçay və Ağdaş rayonlarında məskunlaşır. Onun uşaqlıq və yeniyetməlik illəri Ağdaşda keçir, o, burada orta məktəbi bitirir, sonra isə Bakıda texnikuma daxil olur. Çayxorskinin atası Abbasəli 1920-ci illərin ortalarında həbs olunmuş və məlumatlara görə, 1930-cu illərdə sürgündə vəfat etmişdir. Abbas Çayxorski ali təhsilini 1939-cu ildən başlayaraq Bakı Dövlət Universitetinin kimya fakültəsində almışdır. Çar Rusiyası dövründə zadəganlar özlərinə doğulduğu yerlə səsləşən soyad götürürdülər. Abbas Çayxorskinin hazırda ABŞ-də yaşayan oğlu Aleksandr müsahibələrindən birində söyləyir:"Bizim ulu babamız olduqca inanclı adam idi. Buna görə də “Çaxırlinski” soyadını götürə bilməzdi. Məhz bu səbəbdən “Çayxorlu” soyadını seçir. Babam Birinci Dünya Müharibəsində Polşaya sürgün edilib. Çayxorski soyadını da polyaklar ona vermişdi".Abbas Çayxorski Böyük Vətən müharibəsinin başlanması ilə əlaqədar olaraq universitetdə təhsilini yarımçıq qoyaraq cəbhəyə yollanmışdır.

O, iki ay Bakı artilleriya məktəbində təhsil almış, 1941-ci ilin avqustundan Cənub, Qafqaz, Krım və Şimali Qafqaz cəbhələrində vuruşmuşdur. Çayxorski 1942-ci ilin avqustunda yaralanaraq hospitala aparılır. Sağaldıqdan sonra baş serjant rütbəsində ön cəbhəyə qayıdan Çayxorski, 48-ci atıcı alayında telefon rabitəsi bölməsinə başçılıq etmiş, 1945-ci ilin yanvarında Kaliningrad istiqamətində gedən döyüşlərdə ikinci dəfə yaralanmışdır. O, həmin ilin fevralında göstərdiyi qəhrəmanlığa görə 3-cü dərəcəli Şöhrət Ordeni ilə təltif olunmuşdur.

...

Abbas Çayxorski 1945-ci ilin 21 aprelində Pillau (indiki Baltiysk, Kalininqrad vilayəti) şəhəri uğrunda gedən döyüşlərdə yenidən fərqlənərək iyunda Qızıl Ulduz medalına layiq görülür.Müharibədən sonra Bakıya dönən Çayxorski universitetdə təhsilini davam etdirməyə başlayır və tezliklə onu təhsil əlaçısı kimi SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin qərarı ilə Leninqrad Universitetinin kimya fakültəsinin 4-cü kursuna, yenicə açılmış radiokimya bölməsinə keçirirlər. Bu barədə Çayxorski 2004-cü ildə Bakıda verdiyi müsahibədə deyir:"Ölkədə radiokimya kafedrası LDU-da 1945-ci ilin sonunda, "Xirosima"dan bir neçə ay sonra açıldı. Öz atom bombasını yaratmaq üçün təkcə sovet elminin bütün gücü atılmamışdı. Bütün dövlət demək daha doğru olar. Təbiidir ki, yeni peşənin mütəxəssisləri lazım idi və yeni bölməyə SSRİ-nin bütün aparıcı ali məktəblərindən ən yaxşı tələbələri seçirdilər. O, 1947-ci ildə Çelyabinskdə təşkil olunmuş Atom mərkəzinə işləməyə göndərilir və burada İqor Kurçatovla birlikdə fəaliyyət göstərməyə başlayır. Abbas Çayxorski tələbə yoldaşı Yevgeniya Romanova (Çayxorskaya) ilə ailə qurur və 1953-cü ildə Çelyabinskdə onların övladı Aleksandr dünyaya gəlir."Çelyabinsk — 40" (indiki Ozersk şəhəri) adlanan ərazidə çalışan Kurçatov uran reaktoru üzərində İşləyirdi. Bütün SSRİ-dən ən savadlı gənc kimyaçılar məhz buraya göndərilirdi və Çayxorski də də onlardan biri idi. Kurçatovun apardığı tədqiqatlar zamanı ortaya yeni bir zərurət çıxır və o, xüsusi vakuum qurğusunun yaradılması ilə bağlı birbaşa Moskvaya məlumat verir. Moskvadan verilən məlumatda bu qurğunun ən azı bir ilə yaradıla biləcəyi deyilir. Kurçatov isə tədqiqatlara ara

vermək istəmir və alternativ yollar axtarmağa başlayır

və qərara gəlir ki, yanında çalışan gənc kimyaçılara bu

məsələdən danışsın. Gəncləri topyalayan Kurçatov iclasda onlara bu qurğunun qısa müddətdə hazırlanmasının vacib olduğunu bildirir. Abbas Çayxorski Kurçatova bu işi görə biləcəyini bildirir. İ.

Kurçatov onun cəsarətinə ciddi yanaşmasa da, "yox" demir və zaman verir. Cəmi bir ay müddətində Abbas vakuum qurğusunun layihəsini Kurçatova təqdim edir.

Məhz bu hadisədən sonra sovet kimya elmində Çayxorskinin adı kimyaçılar arasında tanınmağa başlamışdır.

...

1969-cu ildə Abbas Çayxorski atom enerjisindən dinc məqsədlərlə istifadə üzrə SSRİ Dövlət Komissiyasının rəhbəri təyin olunur və bu vəzifədə SSRİ-nin süqutuna qədər - 22 il qalır.Onun nəzəri elmi tədqiqatları SSRİ- də yüksək qiymətləndirilir. Abbas Çayxorski neptunium elementinin kimyası sahəsində dünya şöhrətli tədqiqatçı olmuş, onun 1970-ci ildə hazırladığı və Mendeleyev cədvəlinin modifikasiyası olan elementlərin dövri sistemi cədvəli iki il sonra SSRİ-də radiokimya sahəsində müəllimlərin ixtisasartırma kurslarının tədris proqramına salınmışdı.Çayxorski 1978-ci ildə dünyada neptunium kimyası üzrə yeganə əsar olan "Neptun kimyası" monoqrafiyasını çap etdirir.1973-cü ildə isə Çayxorski olduqca ağır bir problemlə üzləşir: oğlu Aleksandr təhsil aldığı Leninqrad Universitetindən qovulur. Aleksandrın müsahibəsinə görə bunun səbəb onun SSRİ-ni tərk edib xaricə mühacirət etmək istəyi olmuşdur. Bu dövrdə universitetin rektoru Abbas Çayxorskinin yaxın dostu olsa da, onun nəinki Aleksandrın oradan qovulmasından, hətta, həmin universitetdə tələbə olmasından belə xəbəri olmayıb.

Bir sözlə, "tanışlıq", "tapşırma" kimi imtiyazlar Abbas Çayxorskiyə (və yalnız ona yox) tamamilə yad olmuşdur.

Ali məktəbdən qovulan Aleksandr orduda xidmətə yollanır və hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra iki il neft mədənlərində, Bakı Şin zavodunda və başqa yerlərdə baş verən yanğınların söndürülməsində iştirak edir və işinin öhdəsindən uğurla gəldiyinə görə hərbi xidmətdən sonra yenidən universitetə qəbul olunur.

Aleksandr 1981-ci ildə Azərbaycana bir daha qayıdır bu dəfə geoloq kimi Qarabağda və Salyanda ekspedisiyalarda çalışır. Nəhayət, 1987-ci ildə Aleksandr SSRİ-dən qaça bilir. O, İsveç vətəndaşı olan bir qadınla nikaha girir və Stokholmda yaşamağa başlayır. Aleksandr iki ildən sonra Stokholmdan ABŞ-yə köçür.

Çayxorski 1997-ci ildə 80 yaşında yeganə oğlunun yanına, ABŞ-yə gedərək yaşadığı Rusiya xüsusi orqanları tərəfindən səhv anlaşılır. Rusiyanın hökumət orqanları onu bütün titullardan məhrum edir və atom kimyası sahəsində tədqiqatlar aparmayacağı haqqında ondan yazılı iltizam alır. O, ABŞ-də da elmi fəaliyyətini davam etdirir, molekulyar biologiya ilə məşğul olur.

Ömrünün son illərində Abbas Çayxorski dəfələrlə Bakıya gəlmiş, 26 yanvar 2004-cü ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyəti tərəfindən akademiyanın fəxri doktoru seçilmiş və məqalələri Akademiyanın mətbu orqanında dərc olunmuşdur.

Abbas Çayxorski 91 yaşında – 30 noyabr 2008-ci ildə, ABŞ-nin Nevada ştatının Rino şəhərində vəfat etmişdir. 2009-cu ildə 28 illik fasilədən sonra Azərbaycana gələn Aleksandr Çayxorski özü ilə Bakıya həm də atasının külü olan urnanı gətirir və onun külü öz istəyinə uyğun olaraq Bakıdakı köhnə qəbiristanlıqların birində basdırılır.

Abbas Çayxorskinin atom sənayesinin baş rəhbəri akademik Kurçatovun rəhbərliyi altında atom sənayesində uran-qrafit nüvə reaktorunun sənaye təhlükəsizliyi üzrə gördüyü işlər:

Uran reaktorunda qrafitin temperaturundan, üfürülən qazda oksigenin miqdarından və üfürülən qazın sürətindən asılı olaraq yaranması;

İndustrial nüvə qrafitinin gücdən şüalanma prosesində zamandan və nüvə reaktiv şüalanmadan asılı olaraq dağılma dərəcəsini tədqiq etmək.

SSRİ-də təhlükəsiz sənaye uran-qrafit reaktorunun yaradılması problemi üzrə Dövlət layihəsinin yaradılması üzrə baş rəhbər kimi fəaliyyəti.

Plutonium istehsal edən nüvə reaktorunda qrafitin yanması və fiziki dağılmasının analitik təyini üsullarını b) şüalanma enerjisinin gücü və qüvvəsindən asılı

işləyib hazırlamışdır: a) şüalanma vaxtından asılı olaraq;

olaraq. Plutonium istehsalının radioaktiv tullantılarından və

şüalanmış neptunium -237-dən neptunium -237-nin və plutonium -238-in ayrılması və təmizlənməsi üzrə texnaloji proseslərin işlənib hazırlanması,

"Neptunium-237-nin ayrılması üzrə texnoloji proseslərin və istehsalatda neptunium və plutoniumun analizi üsullarının təkmilləşdirilməsi.

Jurnalist, partiya və dövlət işçisi, Sov. İKP üzvü (1943), Krasnoselo Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi (1960–1969), Ermənistan SSR Ali Sovetinin VI və VII çağırış deputatı Əli Həsənov 1920-ci ildə Ermənistan SSR Göyçə mahalının Martuni rayonunun (Aşağı Qaranlıq rayonu) Mədinə kəndində anadan olmuşdur. 1940-cı ildən Qarabağlar rayonunda pedaqoji fəaliyyətə başlamış, Böyük Vətən müharibəsinin ilk illərində Sovet Ordusu sıralarında xidmət etmiş, ordudan qayıtdıqdan sonra Qarabağlar rayonu Sovetinin İcraiyyə Komitəsində, rayon partiya komitəsində məsul vəzifələrdə çalışmış, rayon qəzetinin redaktoru, rayon partiya komitəsi təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri olmuşdur.

1949-cu ildən Əli Həsənov İrəvan şəhərinə gəlmiş, 1960-cı ilədək "Sovet Ermənistanı" qəzeti redaksiyasında əvvəlcə partiya həyatı şöbəsinin müdiri, sonra redaktor müavini vəzifəsində işləmişdir. 1960-cı ildə rəhbər partiya işinə irəli çəkilərək Ermənistan KP Krasnoselo rayon Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. 1969-cu ilədək bu vəzifədə çalışmışdır.

1969-1971-ci illərdə o Ermənistan KP MK kənd təsərrüfatı şöbəsi müdirinin müavini vəzifəsində İşləmişdir. 1961-ci ildən 1966-cı ilədək Əli Həsənov Ermənistan KP MK üzvlüyünə namizəd, VI və VII çağırış Ermənistan SSR Ali Sovetinin deputatı, 1967–1970-ci illərdə isə Ermənistan SSR Ali Soveti sədrinin müavini seçilmişdir.

Sonralar Əli Həsənov Azərbaycan SSR-ə köçmüş və omrünün sonunadək burada rəhbər vəzifələrdə çalışmışdır.

Əli Həsənov 1971-ci ildən Azərbaycan SSR Xalq Nəzarəti Komitəsi Şöbəsinin müdir müavini işlədiyi dövrdə 1977-ci ildə vəfat etmişdir.