2026-cı ilin iyun ayının 14-də Ermənistanın Dilican şəhərində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev ilə Ermənistan Respublikasının Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan arasında işgüzar görüş keçirilib. Bu görüşün mühüm siyasi əhəmiyyəti var. Belə ki Hikmət Hacıyevin Ermənistana səfəri Cənubi Qafqazda yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Eyni zamanda bu görüş Azərbaycanla Ermənistan arasında davamlı sülhə və sabitlə yönəlmiş ən mühüm hadisədir.

Azərbaycanlıların tarixən yaşadığı yurd yerlərindən-tarixi-etnik torpaqlarından biri də Dilican olmuşdur. Dilican XIX əsrdə Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasına tabe olan kəndlərdən biri idi. Ermənistan Sovet Ensiklopediyasının III cildində (İrəvan, 1977, s.386) göstərilir ki, 1826-cı ildə Qazax qəzasının 82 kəndindən biri olan Dilicanda 60 təsərrüfat olmuşdur.

Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Ermənistan Sovet Şuralar Cəmiyyəti Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət heyəti 12 iyul 1929-cu ildə "Ermənistan Sovet Şuralar Cəmiyyəti territoriyasını (ərazisini-İ.B.) rayonlaşdırmaq haqqında" qərar qəbul etmişdir. Həmin qərarla Dilican qəzası yaradılmışdır. 1930-cu ilə kimi Karvansaray (İcevan) və Çəmbərək (Krasnoselo) rayonları Dilican qəzasının tabeliyində olmuşdur. Dilican qəzası 1930 - cu ildə ləğv edilərək ayrıca Dilican şəhəri yaradılmışdır. Dilican 1958-cı ildə respublika tabeliyində şəhərdir. İndi Ermənistanın Tavuş vilayətinin inzibati ərazi bölgüsünə tabedir. Yaşayış məntəqəsinin adı Dilican kimi sabitləşib rəsmiləşdirilmişdir. Bununla yanaşı, qaynaqlarda adı Delican (Кавказский календарь, Тифлис, 1907,, s.64), Yeni Delican, Köhnə Delican (Кавказский календарь,Тифлис, 1908, c.30), Delecan (Абих Г. Геология армянского нагорья (западная часть), Пятигорск, 1899, s.26), Delican dərəsi (AKAK, t.V, Tiflis, 1873 s.891), Delican (Вейденбаум Е. Путеводитель по Кавказу, Тифлис, 1888, s.389; Ган К.Ф. Опыт обьяснения Кавказских географических названий, СМОМПК,вып.40, Тифлис, 1909,, s.49; Анисимов С. Путеводитель по Кавказу Кавказский край, М., 1924, s.347-348) formalarında da qeyd edilmişdir. XVII əsrin fransız səyyahı Jan Şardən indiki Ermənistan ərazisinə səyahət edərkən Dilican şəhərində də olmuşdur. Bu şəhərlə bağlı yazır: “Dilican şəhəri, onu altı lyölük əhatə edən bütün ərazi (şimaldan, cənubdan Dilicanı əhatə edən və şərqdən, qərbdən çox irəli çıxan ölkə) Qamçı xana aid olub Qazax ölkəsi adlanır. O da Gürcüstan kimi Səfəvilərdən asılıdır, ona tabedir” (Jak Şarden. Parisdən İsfəhana səyahət, Bakı, “Elm”. 1994, s.20). Z.Qorqodyan “1831-1931-ci illərdə Sovet Ermənistanının əhalisi, İrəvan, 1932) kitabına əsasən Dilicanda erməni və ruslarla yanaşı 1886-cı ildə 54 nəfər, 1897-ci ildə 119 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə azərbaycanlılar ermənilərin təcavüzünə məruz qalmışlar və deportasiya olunmuşlar. 1920-ci ildə indiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar evlərinə dönə bilmişdir. 1922-ci ildə 5 nəfər, 1926-cı ildə 38 nəfər, 1931-ci ildə 5 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır (s.30-31,114-115). Sonrakı siyahıyaalmalarda azərbaycanlılar ayrıca göstərilməmişdir. 1988-ci ilə qədər burada azərbaycanlılar yaşamışdır. 1988-ci ilin noyabr ayında onlar tamamilə deportasiya olunmuşdur. Burada indi yalnız ermənilər yaşayır.

Dilican Azərbaycan poeziyasında vəsf edilərək əbədiləşdirilmiş, yaddaşlara hopdurulmuşdur. Xalq şairi Səməd Vurğun Dilicanın tarixini, azərbaycanlılara məxsus olduğunu, Azərbaycanın tarixi torpağı olduğunu, lakin sonradan əldən alınaraq Ermənistana verilməsini bədii dillə tərənnüm etmişdir.

Qarışsın Qazağa Dilican dərəsi,

Daha da birləşib olsunlar bir can,-

Və ya

Yenə gördüm səni, Dilcan dərəsi,

Yadıma çox köhnə zamanlar gəlir.

Ömür dedikləri bir karvan yolu,

Nə canlar gedərək, nə canlar gəlir.

Dilican toponiminin etimologiyası ilə bağlı erməni tədqiqatçılarının hər hansı bir elmi izahına rast gəlinmir. Onlar Dilican toponiminin etimologiyasının çətin olduğunu qeyd etməklə yanaşı, toponimin izahına dair müxtəlif rəvayətləri xatırlayırlar: Dilican adı nisbətən yaxın vaxtlardan xatırlanır, lakin onun mənşəyini sırf nəzəri şəkildə izah etmək hələ də çətindir. Bəziləri onun mənşəyini Azərbaycan dilindəki “gic”, “axmaq”, “kobud” mənasında işlənən “deli” (“dəli”) sözləri ilə əlaqələndirir, bəziləri isə Dilican adlı şahzadənin adı ilə bağlılıq görürlər. Xalq etimologiyasına görə “şirin öd” bildirən “Dili-can” sözündən yaranmışdır.Dilican toponimi ilə bağlı həmçinin bir neçə rəvayət də var. Onlardan biri Dilican adının Dehli adından yaranmasıdır. Digəri isə adın mənşəyini Dili adlı şəxslə bağlayırlar. Deyirlər ki, Dilini meşələrdə canavar yeyib, onu axtaran qohumları uzun müddət “Dili can” deyib axtarırlar. Guya ad bu əhvalat əsasında yaranıb (ԹադևոսՀակոբյան, ՍտեփանՄելիք–Բախշյան, ՀովհաննեսԲարսեղյան, Հայաստանիևհարակիցշրջաններիտեղանուններիբառարան, հատ. 2, Երևան, 19888, 992 էջ։.110). Ciddibirkitabkimitəqdimedilən “Ermənistanvə ətrafvilayətlərintoponimlərlüğəti”ndə Dilicantoponiminə elmi şərhverilməyib. Çünki Dilican toponimi tam türk mənşəli toponimdir və erməni tədqiqatçıları həqiqəti rəvayətlə içərisində itirib batırırlar.

Apardığımız araşdırma nəticəsində Dilican toponiminin “Delican”, “Delecan” formalarına əsaslanıb bu qənaətə gəlirik ki, toponim tele qədim türk tayfasının (Qumilyev L.N. Qədim türklər, Bakı, 1993, s.21) adı əsasında əmələ gəlmişdir. Toponimin sonundakı “can” “kan, qan, kaan, xan” sözünün fonetik forması olub “yaranmış, yüksək, hörmətli, şöhrətli, şöhrət sahibi”, həmçinin “məkan” mənasındadır (İsmayılov M., Əliyev F. İrəvan xanlığı, “Zəka” jurnalı, № 3-4, 1992, s.4). M.Seyidov “can” sözünün “qan” sözünün fonetik dəyişmiş forması hesab edərək “ata, hakim” anlamında olduğunu qeyd edir (M.Seyidov. Azərbaycan xalqının soykökünü düşünərkən, Bakı, “Yazıçı”, 1989, s.18-19). Deməli, Dilican (Delican, Delecan) “tele tayfasından olan hakimin, atanın (hörmətli, şöhrətli mənasında) yaşayış məskəni” mənasını ifadə edir.

Qərbi Azərbaycan toponimlərinin elmi aspektdə araşdırılması Azərbaycanşünaslıq qarşısında duran ən vacib məsələlərdəndir. Bu tədqiqatlar həm də gənclərimizin maarifləndirilməsinə xidmət edir.

: İbrahim Bayramov,

ADPU-nun Elmi-təşkilati şöbənin müdiri,

filologiya elmləri doktoru, professor

Qərbi Azərbaycan – tarixi-coğrafi baxımdan indiki Ermənistan ərazisini əhatə edən və azərbaycanlıların əsrlər boyu yaşadığı bölgələrə verilən addır.

Bu ərazilər qədimdən müxtəlif dövlətlərin tərkibində olsa da, xüsusilə Səlcuqlar, Səfəvilər və digər türk dövlətləri dövründə burada Azərbaycan türklərinin məskunlaşması geniş yayılıb.

XIX əsrdə Rusiya imperiyası dövründə və daha sonra XX əsrdə baş verən siyasi proseslər nəticəsində bölgənin demoqrafik tərkibi dəyişib və azərbaycanlı əhali tədricən köç etmək məcburiyyətində qalıb.

Bu gün “Qərbi Azərbaycan” anlayışı həm tarixi yaddaşı, həm də mədəni irsi ifadə edir və Azərbaycan xalqının kollektiv tarixində mühüm yer tutur.

Qərbi Azərbaycan termini əsasən tarixi-coğrafi baxımdan indiki Ermənistan ərazisini və ona yaxın bölgələri əhatə edən qədim Azərbaycan torpaqlarını ifadə etmək üçün istifadə olunur. Bu ərazilər əsrlər boyu müxtəlif dövlətlərin tərkibində olsa da, burada azərbaycanlıların, türk-müsəlman icmalarının uzun və zəngin tarixi formalaşıb.

Qədim dövr

Qərbi Azərbaycan ərazilərində insan məskənlərinin tarixi çox qədimdir. Arxeoloji tapıntılar bu bölgədə e.ə. II–I minilliklərdə müxtəlif tayfaların yaşadığını göstərir. Urartu dövləti dövründə (e.ə. IX–VI əsrlər) bölgə strateji əhəmiyyət daşıyırdı və daha sonra Midiya və Əhəmənilər imperiyalarının tərkibinə daxil oldu.

Orta əsrlər

VII əsrdən etibarən bölgəyə ərəb xilafətinin təsiri yayılmağa başladı. Daha sonra Səlcuqların gəlişi ilə türk tayfalarının bölgədə möhkəmlənməsi sürətləndi. Bu dövrdən etibarən Azərbaycan türklərinin Qərbi Azərbaycan ərazisində məskunlaşması daha da artdı.

XIII–XIV əsrlərdə monqol yürüşləri bölgənin siyasi xəritəsini dəyişsə də, yerli əhali və türk-müsəlman elementləri bölgədə yaşamağa davam etdi. Sonrakı əsrlərdə Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri, daha sonra isə Səfəvilər dövləti dövründə ərazi Azərbaycan siyasi-mədəni mühitinin bir hissəsi oldu.

Yeni dövr (XVIII–XIX əsrlər)

XVIII əsrin sonları və XIX əsrin əvvəllərində Qərbi Azərbaycan əraziləri İran və Rusiya imperiyaları arasında gedən müharibələrin mərkəzinə çevrildi. Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələrindən sonra ərazi Rusiya imperiyasının nəzarətinə keçdi.

Bu dövrdən sonra bölgədə demoqrafik dəyişikliklər baş verdi: erməni əhalisinin köçürülməsi və yerləşdirilməsi nəticəsində etnik tərkib dəyişməyə başladı. Buna baxmayaraq, azərbaycanlılar uzun müddət bölgədə yaşamağa davam etdilər.

XX əsr

XX əsrin əvvəllərində bölgədə siyasi gərginliklər artdı. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra indiki Ermənistan SSR formalaşdı. Bu dövrdə azərbaycanlıların bir hissəsi müxtəlif siyasi və sosial səbəblərlə köç etməyə məcbur oldu.

XX əsrin ortalarında və xüsusilə 1980–1990-cı illərdə bölgədəki azərbaycanlı əhali kütləvi şəkildə deportasiyalara məruz qaldı və nəticədə Ermənistan ərazisində demək olar ki, monoetnik vəziyyət formalaşdı.

Mədəni irs

Qərbi Azərbaycan bölgəsi zəngin mədəni irsə malikdir. Burada çoxsaylı məscidlər, karvansaralar, qəbiristanlıqlar və qədim yaşayış məskənləri mövcud olmuşdur. Azərbaycan musiqisi, aşıq sənəti və xalçaçılıq ənənələri bu bölgədə geniş yayılmışdır.