Fuad Seyidzadə 1938-ci ildə Bakı şəhərində, ziyalı ailəsində anadan olub. Fuadın atası Bağır Seyidzadə dövrünün məşhur ictimai-siyasi və mədəniyyət xadimlərindən biri idi. Bir müddət Təbrizdə konsul olan Bağır Seyidzadə ailəsi ilə birlikdə İranda yaşayıb. Məktəbə də ilk dəfə Təbrizdə gedən Fuad Seyidzadə sonralar Bakıdakı 6 nömrəli orta məktəbi bitirib. Sonra Ə.Əzimzadə adına Rəssamlıq məktəbində oxuyub, Azərbaycan Politexnik İnstitutunun memarlıq fakültəsində təhsil alıb.

1956-1957-ci illərdə Moskva Memarlıq İnstitutunda təhsilini davam etdirib. Hələ orta məktəbdə ikən onun çəkdiyi rəsmləri xalq rəssamı Mikayıl Abdullayev bəyənib. Görkəmli rəssamın rəyinə əsasən, Fuad rəssamlıq məktəbində birbaşa ikinci kursa götürülüb. Orta məktəb illərində musiqi təhsili də alan Fuadın bu sahədə güclü duyumu maestro Niyazinin diqqətini çəkib. O, Bağır müəllimə təkid edirmiş ki, Fuad dirijorluq sənətinin arxasınca getsin. Amma Fuadın bütün yaradıcılıq sahələrinə olan marağı içindən gələn həvəslə bağlı imiş. Onun arzuları memarlığa yönəlib. Hələ tələbə ikən beynəlxalq müsabiqələrdə iştirak edib, çəkdiyi rəsmlər müxtəlif mükafatlara, təltiflərə layiq görülüb. Onun “Sumqayıt - peyk şəhər” layihəsi Havana şəhərində keçirilən müsabiqədə təltif edilib.

Ötən əsrin 60-70-ci illərində Azərbaycan memarlığının inkişafında səmərəli xidmətləri olan, bu sahədə yaddaqalan əsərlər yaratmış Fuad Seyidzadə qeyri-adi istedada, yüksək bədii zövqə, yaradıcı təxəyyülə malik idi. F.Seyidzadə öz layihələrində novatorluğa, yeni ideyalara meyil göstərərək klassik, milli, modern üslubların vəhdətinə nail olmağa çalışırdı.

Ayrı-ayrı rayonlarda tikilən qonaq evlərinin layihəsi F.Seyidzadə tərəfindən qeyri-standart hazırlanırdı. Sevastopoldakı "Sapun dağı" adlı abidə kompleksi var. İkinci Dünya müharibəsində həlak olmuş azərbaycanlı döyüşçülərin xatirəsini əbədiləşdirmək üçün ucaldılmış bu abidə heykəltaraş Ömər Eldarovla Fuad Seyidzadənin birgə işinin məhsuludur. F.Seyidzadə heykəltaraş Tokay Məmmədovla da birgə maraqlı layihələr hazırlayıb. Sankt-Peterburqda tikilən "Bakı" restoranı bu birgə işin nəticəsidir.

Fuad Seyidzadə 1972-ci ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

Müxtəlif sənət adamları F.Seyidzadə ilə bağlı xatirələr söyləyərkən onu bu məhz bu sahənin fədakarı kimi səciyyələndiriblər. Bəstəkarlar bu qənaətdədir ki, Fuad bənzərsiz ifaçı idi. Sovet dövründə Qərb musiqisinin qadağan olunduğu bir zamanda o, pianoda dünya bəstəkarlarının əsərlərini elə məharətlə ifa edərmiş ki, melodiyanın ecazkarlığı eşidənləri heyrətdə saxlayarmış. Qələm sahibləri xatırlayırlar ki, çətinlik çəkəndə F.Seyidzadə onlardan köməyini əsirgəmirmiş. Aqşin Əlizadə danışır:

Əlimdə tamamlanmamış bir şeir var idi. Mahnı bəstələmək istəyirdim. O şeiri mahnı mətninə salan məhz Fuad Seyidzadə oldu.

Tanınmış memar Rasim Əliyev "Fuad mənim üçün doğma, ən yaxın adam idi" adlı xatirəsində yazır:

Biz uşaqlıqdan bir-birimizi tanıyırdıq. Atalarımız dostluq edirdilər. Ailəvi yaxınlığımıza görə tez-tez görüşərdik. O, mütaliəni çox sevirdi. Xüsusilə də xarici ədəbiyyatı. Həmişə yeniliyə can atırdı. Onun maraqlı işləri müsabiqələrdə rəğbətlə qarşılanırdı. O, standart memarlığı qəbul etmirdi. Ənənələrin, milliliyin tərəfdarı idi. Çalışırdı ki, layihələrində müasirliklə milliliyi məharətlə qovuşduraraq daha gözəl və canlısını yaratsın. Keçmiş SSRİ-nin bir çox şəhərlərində tikilən mehmanxana və restoranlar məhz Fuad Seyidzadənin layihələri əsasında həyata keçirilmişdi. Heydər Əliyev Fuadı çox sevirdi. Biz əvvəlki mənzilimizdə yaşayanda Heydər Əliyev tez-tez bizə gəlirdi. Fuadı da bizdə görmüşdü. O, istedadlıları çox sevirdi. Sonrakı illərdə həmişə Fuad Seyidzadəyə diqqət və qayğı göstərirdi.

Bakıda mikrorayonların layihələşdirilməsini hazırlayan ilk memarlardan biri də Fuad Seyidzadə idi. Fuadı yaxından tanıyan Həsən Həsənov yazır:

Fuad Seyidzadənin məqsədi bu idi ki, evlər məhəllə-məhəllə tikilsin. Hər məhəllənin öz servis sistemi olsun. Məktəbi, uşaq bağçası, mağazası, məişət xidməti yaradılsın və sakinlər özlərini rahat hiss etsinlər. Mikrorayonlar bu qayda ilə tikilirdi. Amma, əfsuslar olsun ki, bu sona qədər davam etmədi.

Uşaqlıq dostu, şair Vaqif Səmədoğlu Fuad Seyidzadəni fenomenal təşkilatçı və istedadlı rəssam kimi səciyyələndirərək yazır:

Memarlıq sahəsində, özü də həm modern memarlıq, həm də memarlıqda milli ünsürlərin, milli çalarların tədqiqi barədə Fuadın zəngin ideyası, fikirləri, arzuları var idi.

Təəssüf ki, hər şey yarımçıq qaldı.

Bacısı Dilarə Seyidzadə söyləyir:

Mənim üçün Fuad hər şey idi. Qardaşım, dostum, ən başlıcası, idealım. O, çox istedadlı idi və bu istedadı da çox erkən parlamışdı. Lap uşaqlıqdan tələbəliyinə qədər hamıdan seçilirdi. Çox hissiyyatlı, duyğulu, uzaqgörən idi. Yüksək zövqü vardı. Təbiəti çox sevirdi. İndi də ondan yadigar qalmış rəsm əsərlərinə baxanda ürəyim titrəyir. Xatırlayıram ki, Fuad bu əsərləri hansı məqamda işləyib. Həyatım boyu mən bu qədər nikbin, işıqlı adamla rastlaşmadım. Bütün kədərimin, xiffətimin içində həmişə onun işıqlı sifətini yada salıram. Oğlu Ülvi eynən özüdür. Hələ balaca nəvələri, adını daşıyan Fuadı, Musanı sinəmə sıxanda keçirdiyim hissləri ifadə edə bilmirəm. Elə bil onda dünyamı işıq bürüyür. Qaranlıqlar yox olur. Fuad o qədər nurlu əməl sahibi idi ki, aramızda olmasa da, həmişə o işığı parlayan görürəm.

Fuad Seyidzadənin oğlu Ülvi Seyidzadə evlidir, iki oğul atasıdır.

Namazov Əyyub Şükür oğlu
Əsgər
(1994 cü ildə I Qarabağ müharibəsində şəhid olmuşdur)
Üç qəhrəman qardaş
I Qarabağ müharibəsi zamanı çox qəhrəmanlıqlar duymuşuq və çox qəhrəmanlar tanımışıq. Vətən üçün hər şeydən imtina edib vətənə sahib çıxan həmin o qəhrəmanlar sayəsində Azərbaycan adlı diyarın qalan 80 faizi düşmənin işğal siyasətinin qurbanı olmadı. Bəli, o zamanlarda Azərbaycanın nə güclü dövlət başçısı, nə də güclü ordusu var idi. Ancaq vətən qeyrətli oğullar könüllü olaraq dəstə-dəstə cəbhəyə yol alır və torpaqlarımızı müdafiə edirdilər. Həmin o qəhrəmanların üçü Namazov qardaşları idi. Bu qardaşların etdiklərini eşitdikcə təəccüb və təəssüfümü gizlədə bilmədim. Mən və mənim kimi çox vətəndaş bu qəhrəmanlardan xəbərsizdir. Üç qəhrəmanın biri şəhid olub, ikisi şahid. Şəhid Əyyub Namazovun həyatına nəzər salaq.
Namazov Əyyub Şükür oğlu 27 avqust 1975-ci ildə Bərdə rayonunun Əmirli kəndində dünyaya göz açıb. Ailədə 5 qardaş olublar. Əyyubun 5 yaşı olanda ailəsi Şəki rayonunun Şəki kəndinə köçüb. Ondan sonra Əyyubun ömrü elə həmin kənddə keçib. Ömür deyəndə ki, nə ömür yaşayıb ki? Cəmi 19 il. Nə bir sevgi dastanı olub, nə bir övlad murazı. Təkcə vətəndir izi də, sözü də...
Əyyub ilk dəfə məktəbə Şəki rayonu Şəki kənd tam orta məktəbində qədəm qoyub. O heç düşünməyib ki, illər sonra həmin məktəbə qədəm qoyan şagirdlər "Mən Şəki rayonu Əyyub Namazov adına Şəki kənd məktəbində təhsil alıram" deyəcəklər. IX sinfə qədər həmin məktəbdə oxuyan Əyyub sonra Şəki Peşə Məktəbinə gedib. Oranı da bitirdikdən sonra bir müddət kənd təsərrüfatında işləyib. Sonra vətən torpaqlarının düşmən tərəfindən zəbt olunmasına dözə bilmədiyi üçün Tərtər rayonunda hərbi dəstəyə qoşulmaq istəyib. Lakin onun hələ əsgərlik yaşının çatmadığı əsas gətirilərək geri göndərilib. Nəhayət ki, Əyyubun gözlədiyi həmin vaxt 1993-cü ildə çatıb. O, müddətli həqiqi hərbi xidmətə yollanıb. Üç ay Bakı şəhərində yerləşən N saylı hərbi hissədə xidmət etdikdən sonra Tərtər rayonu istiqamətində gedən döyüşlərə qatılıb. Sonra Ağdam, Ağdərə istiqamətində gedən döyüşlərdə də mübarizə aparıb. Əyyub səngərdə Ulu Öndər Heydər Əliyevlə şəxsən görüşüb. Həmin zaman Əyyubun şücaətlərinə görə Ulu Öndər ona Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rəsmi olan qol saatı bağışlayıb. Bu diqqət Əyyubba daha çox stimul olub.
Əyyubgilin dəstəsi Tərtər rayonu istiqamətində mühasirəyə düşürlər. 9 gün həmin mühasirədən çıxmaq üçün çalışırlar. Həmin vaxt 2 əsgər şəhid olur. Əyyubgil həmin şəhidləri gizlin dəfn edirlər. Bir gün o şəhidlərin məzarlarını ailələrinə göstərəcəklərinə söz verirlər. Bir dəfə möhkəm tufan qopur. Ermənilər canlarının hayına düşüb isti yerlərə çəkilirlər. Həmin vaxt Əyyubgil Kəlbəcər istiqamətinə gedərək xilas olurlar. Ayaqlarını don atır. Elə bu səbəbdən də bir müddət xəstəxanada müalicə alır. Ancaq 2 şəhidin məzar yerinin düşmən tapdağında olması ilə barışa bilmir. Qardaşı Eldənizə hey bu barədə danışır. (İndi Eldənizin ən böyük arzusu həmin döyüşlərdə iştirak edən "Malış" ləqəbli döyüşçünü taparaq həmin məzarların yerini öyrənməkdir.) Bir müddət sonra Əyyub təkrar döyüşlərə qatılır. Komandiri Milli Qəhrəman Eldar Ağayev o zaman Əyyubu Türkiyə Cümhuriyyətində kurs keçmək üçün göndərmək istəyir. Lakin Əyyub bununla razılaşmır və vətənin ən çətin anında Qarabağda olmağın vacibliyini bildirir. O, döyüşlərə davam edir.
Əyyub Namazovlar ailəsinin vətənin müdafiəsinə qalxan tək nümayəndəsi olmayıb. Onun qardaşları Yasin Namazov və Mənsur Namazov da könüllü olaraq cəbhəyə gediblər.
Namazov Yasin Şükür oğlu 1993-cü ildə könüllü olaraq Ağdam rayonunda. Tərtər rayonunda mübarizə aparıb. Bir çox döyüşlərdə düşmənə qan uddurub
Mənsur Namazov da 1993-cü ildə könüllü olaraq cəbhəyə gedib. O da Ağdam rayonunda düşmənin qorxulu yuxusuna çevrilib. Düşmən ordusuna Suriyadan köməyə gələn generalı maşını ilə birlikdə əsir götürüb. Lakin bu onun nə ilk, nə də son götürdüyü əsir olub. Düşmən tərəfi Mənsurun başını gətirənə külli miqdarda pul mükafatı verəcəyini bildirib. Elə olub ki, döyüşlərin birində Mənsur düşmən əlinə düşüb. Ancaq o, rus dilində sərbəst danışdığı üçün ermənilər onun rus olduğunu zənn ediblər. Ancaq yenə də öz işgəncələrindən qalmayıblar. 9 ay boyunca Mənsur və onunla bərabər əsir götürülən 3 nəfərə zülm ediblər. Ancaq həmin 4 nəfər məğlub olmayıb. Bir dəfə benzin daşıyan maşının gəldiyini görüblər və çətinliklə həmin maşına minib oradan uzaqlaşıblar. O maşın Mənsurgili Gürcüstana gətirib. O maşın dörd həyatın xilaskarına çevrilib.
Bir ana düşünün qanlı döyüşlərdə üç oğlu eyni anda vuruşur. Hər gün gələn şəhid tabutları, itkin xəbərləri Gülnaz ananın ürəyini lap taqətdən salır. Bir gün onun qapısını da kimsə döyüb şahid, itkin, əsir xəbəri verəcəyini düşünən ananm düşündüyü başına gəlir. Həm şəhid xəbəri alır, həm də əsir. 25 aprel 1994-cü ildə düşmənlər Ağdərədə daha da azğınlaşır. Həmin vaxt Əyyub kimi qəhrəmanlar önə atılır. Əyyub PK silahını kənara qoyub döyüş yoldaşının qumbaraatanını götürür. Onları atəş nöqtəsində saxlayan tankı dəqiq atışla yararsız hala salır. Daha sonra PDM-i məhv edir. Həmin vaxt düşmən tərəfi snayperdən atəş açır. Lakin o, atəşdən yayınmağı bacarır. Komandiri Əyyuba snayper nişanında olduğunu deyir. Əyyub hər an vurulacağını bilsə də, döyüşə davam edir. Düşmənin canlı qüvvə ilə dolu yük maşınını da vurub sıradan çıxardan zaman düşmən onu sol gicgah nahiyəsindən vurur. Əyyub komandirinin qucağına düşür. Həmin an gözləri baxır, lakin dili söz tutmur. Komandiri və digər silahdaşları Əyyubu təcili tibbi yardım maşınının yanına çatdırıb maşına mindirmək istədiklərində düz maşının yanına snaryad atılır. Həmin an Əyyub və digər əsgər şəhid olur. Komandir və sürücü ağır yaralanır.
O döyüşlər zamanı da bütün bölgələrdən Qarabağa kömək üçün tibb personalı gedirdi. Həmin vaxt Şəkidən gedən tibb bacısı Əyyubun nəşini ailəsinə təhvil verə biləcəyini deyir. Əyyubun nəşi Şəkiyə gətirilir.
Cəmi 1 gün öncə aprelin 24-də Şükür kişi oğlunun görüşünə gedib. Həmin vaxt Əyyub atasına qardaşı Eldəniz üçün darıxdığını deyib. Aprelin 26-da Eldəniz qardaşının görüşünə gedəcəkdi. Ancaq Əyyub özü qardaşı ilə son görüşə gəlib. Ancaq şəhid kimi gəlib.
Əyyub öz qanı ilə 25 aprel 1994-cü ildə sanki imza atıb. O, şəhid olan vaxt tərəflər arasında atəşkəs imzalanıb. İllərlə yalnız kağız üzərində qalan, düşmənin məhəl qoymadığı atəşkəs...
25 aprel günortadan sonra Əyyubun nəşi ata ocağına gətirilir. Elə həmin gün Şəki kənd məzarlığında əbədiyyətə uğurlanır.
Əyyub şəhid olduqdan sonra Ulu Öndər Heydər Əliyev onun Milli Qəhrəman adı ilə təltif olunması barəsində tapşırıq verib. Lakin bəzi səbəblərdən bu qərar hələ də təsdiq olunmayıb. Elə həmin zamandan Əyyubun bir zamanlar təhsil aldığı Şəki kənd tam orta məktəbi Əyyub Namazovun adını daşıması barədə qərar qəbul edib.
Əsgər Namazov Əyyub Şükür oğlu Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 24 iyun 2005-ci ildəki sərəncamına əsasən şəhadətindən sonra "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif edilib. Şəhidimizin adını daşıyan məktəbdə büstü qoyulub.

Əyyubun qardaşı İsmayıl övladına qəhrəman qardaşının adını əmanət edib. Elə Əyyub da şəhid əmisinin davamçısı kimi Aprel döyüşlərinə qatılaraq Azərbaycan Ordusunun ilk qələbəsinin səbəbkarlarından biri olub. Hazırda da müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçusu (ΜΑΗΗΧHQ) kimi xidmətini davam etdirir.

ŞƏHİD ƏYYUB

Bu xalqın qəlbinə kösöv basılıb,
Ötən illər boyu, illər uzunu.
Vətənin azadlıq arzularına,
Əyyub, qurban etdin sən çox arzunu

Üç qardaş atılıb ər meydanına,
Vətənə, torpağa oldunuz sipər.
Vətəni hürr görmək istəyənlərin,
Gərək ki, var olsun qəlbində təpər.

Ümidlə qoynunu açmışdı sənə,
Neçə şəhid ömrü bitən Ağdərə.
Hər anı sonuncu an kimi bilib,
Vətəni dar etdin yad düşmənlərə.

Cəmi on doqquz il ömür yaşayıb,
Bir bahar dərildin vətən bağından. Yolunun yolçusu olan igidlər, Adını andılar Qarabağımda.
19.04.2023

Şəhid Əyyubun
anası Dərələyəz mahalı Çivə kəndindən, atası Dərələyəz mahalı Gədikvəng kəndindən 1948-53 - cü ildə deportasiya olunmuşdur.

Müəllif: Manya Səxavətqızı

Bu yaxınlarda – yanvar ayında sevincli, sevincli olduğu qədər də kədərli bir xəbər aldıq. Nəslimizin ağsaqqalı, atamla əmizadə olan, Azərbaycan Texniki Universitetinin dosenti Savalan müəllim qohumlara belə bir xəbər çatdırdı: “Atam Xanlar Rəsul oğlu Almaniyanın Aşağı Saksoniya bölgəsində alman əsirliyində (əsir nömrəsi: 51569) torf istehsalı və bataqlıqların qurudulması işlərində məcburi əməyə cəlb edilmiş, aclıqdan, ürəktutmadan 1943-cü il fevral ayının 27-də günorta saat 14:30-da vəfat etmiş, toplu qəbiristanlıqda 235 saylı məzarda dəfn olunmuşdur. Qardaşım Qiyasın nəvəsi Kərimli Anar Vüqar oğlu 18 yanvar 2026-cı il tarixdə atamın qəbrini ziyarət etmişdir”.

Təxminən 2005-ci ildən apardığım tədqiqatlar zamanı müəyyən etdim ki, Göyçə mahalının Daşkənd kəndindən İkinci Dünya müharibəsinə təxminən 250 nəfər səfərbər olunmuş və bu çağırışçılardan təxminən yarısı, yəni, 126 nəfəri itkin düşmüş, həlak olmuşdur. Qalanlardan 122 nəfər müharibə veteranı kimi doğma kəndlərinə qayıtmış, biri ABŞ-də (Məhərrəm Musayev), biri isə Türkiyədə (Niftalı Xəlilov) qalıb yaşamışdır. Aparılan tədqiqatın nəticəsi tərəfimizdən “Respublika Xatirə Kitabı Redaksiyası”na təqdim olunmuş və “Azərbaycan Respublikası Xatirə Kitabı” adlı ensiklopediyada çap olunmuşdur. Bu qanlı müharibə bizim Rəsullular nəslindən də yan keçməmiş, bir çoxları bu müharibəyə könüllü olaraq getmişdir. Altı nəfər müharibədə itkin düşüb, həlak olmuş, doqquz nəfər isə müharibə veteranı kimi doğulduqları Daşkənd kəndinə qayıtmışlar.

Müharibədə həlak olub geri qayıtmayan altı nəfərdən biri də Nəsib babamla babaları qardaş olan Xanlar Rəsul oğlu Kərimov idi. Nəsib babamla Xanlar babanın müharibədən öncəki illərə aid qoşa çəkdirdikləri şəkilləri də bu gün bizlər üçün çox dəyərli bir yadigardı. Xanlar Kərimov 1903-cü ildə Novo-Bəyazid qəzasının Daşkənd kəndində doğulmuşdu. Geniş dünyagörüşü, dərin biliyi olan Xanlar Kərimov mühasib kimi əvvəlcə Basarkeçərin bir çox kolxozlarında, sonralar isə ümumilikdə Basarkeçər rayonunun baş mühasibi işləmişdir. O, bacısı Şəkərin oğlu Niftalı Xəlilova da mühasiblik peşəsini öyrətmiş, özü ilə bərabər o da mühasib işləmişdir. Xanlar Kərimovun öz dəsti-xətti ilə yazdığı, İmam Əlinin şücaətlərindən bəhs edən “Xəvər-zəmin” kitabı son illərə qədər qalırdı.

Xanlar Kərimov təxminən 1930-cu illərin əvvəllərində Hacı Məhəmmədlilər nəslindən Alı kişinin qızı Gülgəz xanım ilə ailə həyatı qurub. Onların Tehran, Sabir, Xalid, Qiyas və Savalan adlı dörd oğlu, bir qızı dünyaya gəlib.

1941-ci ilin sentyabr ayında Xanlar Kərimovu vəzifəsinə görə müharibəyə səfərbər etməsələr də, o Basarkeçər Rayon Hərbi Komissarlığına müraciət etmiş, könüllü olaraq döyüşlərə qatılmağını istəmiş, müharibəyə göndərilmişdir. Qardaşı Hüseynin oğlu rəhmətlik Vərqa müəllimlə söhbətlərimiz zamanı əmisini xatırlayır və belə deyirdi:

“Xanlar əmim müharibədən qabaq iki il həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdu. 1941-ci il idi, biz uşaqlar otaqda oynayırdıq. Tanrıverdi müəllim gəldi və Xanlar əmimə dediki hökumət səni işinə görə bron edib, müharibəyə aparmır. Nə vaxt çağırarlar onda da gedərsən. Sən niyə axı özün gedirsən? Xanlar əmim də dedi ki, Tanrıverdi, faşistlər torpaqları ala-ala gəlib Qafqaza çatıb. Kənddə bığıburma cavan qalmayıb, camaat nə bilir bron nədi, sonra deyərlər bu müharibəyə getmir, kişi deyil. Mən qala bilmərəm, gedəcəm!”

SSRİ Müdafiə Nazirliyinin arxiv sənədlərində yazılır: “Kərimov Xanlar Rəsul oğlu sıravi əsgər kimi Primorsk ordusu 775-ci atıcı alayın 9-cu rotasının atıcısı olmuşdur. 5 mart 1942-ci ildə onun xidmət etdiyi rotanı bütünlüklə alman faşistləri Sevastopolda əsir götürmüşdür”. Digər bir sənəddə isə “1942-ci ilin may ayında itkin düşmüşdür” deyə qeyd vardır.

Bundan sonra Xanlar Kərimov haqqında həqiqətə uyğun olmayan fikirlər söylənilmiş, guya özünün könüllü əsir düşdüyü, hətta müharibədən sonra Almaniyada və ya Türkiyədə qalıb yaşadığını da danışırdılar. Bunlar hamısı dəqiq olmayan, reallığa söykənməyən rəvayətlərdən, ziddiyyətli fikirlərdən ibarət imiş. Əsl həqiqət isə onun nəvə-nəticələrinin 83 il sonra əldə etdikləri məlumat oldu. Sevə-sevə vətəndaşı olduğumuz Sovet hökuməti isə insanlara əzab-əziyyət vermiş, dəqiq olmayan məlumatlar əsasında bu ailəni daim təzyiq altında saxlamışlar. Hətta Savalan müəllim söyləyir ki, Sovet hökuməti 1942–1946-cı illərdə üç dəfə əmlaklarını müsadirə etmiş, onlara olmazın əzabını vermişlər.

Xanlar Kərimovun övladları ali təhsilli olub rəhbər işlərdə çalışsalar da, guya atalarının öz istəyi ilə əsir düşməsi səbəbindən hər zaman qorxu içərisində yaşamış, layiq olduqları daha yüksək vəzifələri tuta bilməmişlər. Oğlu Qiyas Kərimov Bakı Ali Partiya Məktəbini qırmızı diplomla bitirməsinə, Kəlbəcər rayon Komsomol Komitəsinin katibi işləməsinə baxmayaraq haqqı olan hər hansı rayonun birinci və ya ikinci katibi vəzifəsinə irəli çəkilməmiş, çox geridə qalmış Bərdə rayonunun Telman kolxozuna sədr göndərilmişdir. Onun peşəkarlığı sayəsində həmin kolxoz bir neçə ilə rayonun ən qabaqcıl təsərrüfatlarından biri olmuşdur. Eləcə də, Xanlar Kərimovun digər oğlu Xalid Rəsulov da haqsızlığın qurbanı olmuşdur. Belə ki, Xalid Rəsulov nəinki Azərbaycanın hətta, Özbəkistanın pambıq qəhrəmanları ilə aralarında gedən yarışda qalib olmasına baxmayaraq onun haqqı olan Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı ona verilməmişdir. Qeyd edim ki, hər iki qardaş dəfələrlə “SSRİ Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri sərgisi”nin Qızıl medalına, “Sosializm yarışının qalibi” və başqa onlarla orden, medal və mükafatlara layiq görülmüşlər.

Mövzu ilə qismən bağlı olduğundan burada Aşıq Hacı Bayramovun 1991-ci ildə Almaniyaya qastrol səfərə gedəndə konsertdən sonra bir nəfərlə olan görüşünü xatırlatmaq istərdim: “Bir nəfər Aşıq Hacıdan haralı olduğunu soruşur. O da Göyçə mahalının Daşkənd kəndindən olduğunu deyir. O adam aşıqdan Daşkənddə yaşayan Kərbəlayı Əmrahı, İsmayıl kişini, Xanları və o cümlədən Rəsullulardan bir neçə adamı soruşur. Aşıq Hacı ondan soruşur ki, bəs siz kimlərdənsiniz, bu adamları niyə soruşursuz? Deyir, elə belə maraqlanıram. Adam onu da əlavə edir ki, indi tələsirəm, sabah gəlib səni qonaq aparacam. Amma o adam səhəri gün gəlmir və növbəti görüş baş tutmur. Aşıq Hacı güman edərək belə deyərdi: O, adam Rəsullulardan ya Məhəmməd idi, ya da Xanlar, bəlkə də Müzəffər idi. Amma o adam daha çox Kərbəlayı Əmrahla maraqlanırdı”.

Müharibədən sonra Türkiyədə qalıb yaşayan, Xanlar Kərimovun bacısı Şəkərin oğlu Niftalı Xəlilov 18 iyul 1959-cu ildə qardaşı Əli Xəlilova yazdığı məktubdan bir hissəni olduğu kimi burada təqdim etməyi də vacib hesab edirəm:

“Ali, yavrum, Koçernin eşi Selmi Elbeyinin küçük kızı deyilmi? Setter kimin kızını aldı, resmini neden göndermedi, yoksa darğınmısınız? Sakının, onu hoş dutun emim yadigarıdı onu sizlerden ayırmam. Letive kimle evlendi, Medoş emimin Haceri kimle evlendi? Hannar daymın, Hüseyin daymın, bizim Karaşın, Balış emimin cocukları kimle evlendi ve kendileri nasıllar, Hannarın ailesi Gülgez ne oldu, Hacının oğlu Süleymen eve geldimi? Mahı neden öldü, derdi neydi, etraflı yaz. Kurban emim dururmu, çocukları nasıllar?”

Daşkənddən müharibəyə gedib-qayıtmayanlardan söz düşəndə Vərqa Kərimov deyərdi ki, Dədəm kəndin başından başlayar bir-bir müharibədən qayıtmayanları sayar, təsbehin daşını çevirərdi. 101 təsbeh bitərdi amma ölənlər bitməzdi. Vərqa müəllimin atası, Xanlar Kərimovun isə qardaşı Hüseyn kişinin məzar daşına 1965-ci ildə yazılan şeir də çox ağrılı, kədərlidir:

Əvvəl gündən oldum mən də bəxtiyar,

Deyirdim, yanımda beş qardaşım var.

Getdi o qardaşlar, hanı o Xanlar?

Ona qismət oldu o qürbət diyar.

Ey fələk, ey həyat, yollarına bax,

Yaranmış nə bilir nələr olacaq.

Ey daş, nişana ver gözdə Vətəni,

Bəlkə qardaş gəlib oxuya səni.

Müharibə Rəsulluların ziyalılarını, görən gözünü, duyan qəlbini yox etdi, desək yanılmarıq. Nəslin azman şairi Həsən Xəyallı əmisioğlanları Hüseyn Kərimova və Xasay Hacıyevə yana-yana ürək ağrısı ilə yazırdı:

…Həsən Xəyallıyam, qopur fəryadım,

Düşəndə yadıma tərlan Sayadım!

Xanlarla qırıldı qolum-qanadım

Qeyri kimsələrdən uzaq kimiyəm.

…Getdi Zülfiqarım, getdi Nəsibim,

Xoş ləhcə Xanlarım, o Məhəmmədim.

Öldü tərlan Sayad, qırıldı belim,

Qəmlər qucağında bir qalan mənəm.

Son olaraq bir maraqlı faktı da oxucuların nəzərinə çatdırmaq istərdim. Vərqa müəllim deyərdi ki, Xanlar əmim doğulan il babam Rəsul vəfat edib. Bu yaxınlarda apardığım tədqiqatların nəticəsi olaraq çap etdirdiyim “Soyumuz, kökümüz, özümüz” adlı kitabda kameral siyahılara, eləcə də Vərqa müəllimin dediyinə əsaslanaraq müəyyən etmişdim ki, Rəsul Hacı Kərim oğlu 40 yaşında vaxtsız vəfat edib. Maraqlıdır ki, 1903-cü ildə doğulan onun oğlu Xanlar Kərimov da 1943-cü ildə 40 yaşında haqqın dərgahına qovuşub.

Ruhun şad, məkanın cənnət olsun, Xanlar baba.

Araz Yaquboğlu

tədqiqatçı-jurnalist,

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin və

Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin üzvü

Cəfər Mehdi oğlu Vəlibəyov (1907, Əkərək, Eçmiədzin qəzası – 1981, Bakı) — Amasiya rayonu Partiya Komitəsinin birinci katibi, Ermənistan SSR Əməkdar jurnalisti (1971).
Cəfər Mehdi oğlu Vəlibəyov 1907-ci ildə İrəvan quberniyası Eçmiədzin qəzasının Əkərək kəndində anadan olmuşdur.

Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra ermənilər qəsdlə Vəlibəyovlar nəslinə məxsus var-dövləti və əmlakı müsadirə etmiş, ayrı-ayrı ziyalıların Azərbaycan, Rusiya, Türkiyə və İrana köçüb getməsinə səbəb olmuşdur. Belə bir şəraitdə valideynlərini erkən itirən C. Vəlibəyov əmək fəaliyyətinə 13 yaşından İrəvan pambıqtəmizləmə zavodunda fəhləlikdən başlamışdır. Bir müddətdən sonra isə zavodun fəhlə komitəsinin sədri seçilmişdir. 1929-cu ildən İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrının direktoru vəzifəsində işləmiş və istehsalatdan ayrılmadan öz təhsilini davam etdirmişdir.
1932-ci ildə C. Vəlibəyov Basarkeçər Rayon Komsomol Komitəsinin katibi, rayonun "Qırmızı Basarkeçər" qəzetinin məsul katibi, 1936-cı ildə Ağbaba (Amasiya) rayon qəzetinin redaktoru, sonralar isə rayon partiya komitəsinin katibi seçilmişdir. О, 1938-ci ildən "Sovet Ermənistanı" qəzeti redaksiyasına işə göndərilmiş, qəzetin baş redaktoru təyin edilmişdir. 1947-ci ildə Qarabağlar Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi seçilmiş və iki il bu vəzifədə çalışdıqdan sonra 1949-cu ildə yenidən "Sovet Ermənistanı" qəzetinin baş redaktoru təyin olunmuşdur. 1961-ci ilədək həmin vəzifədə çalışmışdır.

"Kiçik sovet ensiklopediyası"nda C. Vəlibəyovun sovet dövründə 21 ilə yaxın partiya orqanı olan respublika qəzetinə başçılıq etmiş yeganə şəxs olması yazılmışdır. Onun rəhbərlik etdiyi qəzetdə Ermənistanda yaşayan azərbaycanlılar, ümumiyyətlə respublikada baş verən hadisələr obyektiv şəkildə öz əksini tapırdı.

"Sovet Ermənistanı" qəzetində Cəfər Vəlibəyov haqqında nekroloq
C. Vəlibəyov bir neçə il ardıcıl olaraq İrəvan Azərbaycanlı Kənd Təsərrüfatı Texnikumunda Dövlət İmtahan (buraxılış) komissiyasının sədri olmuşdur. Onun məsləhəti ilə texnikumun bir sıra məzunları elmin zirvələrinə yüksəlmişlər.

Cəfər Vəlibəyov III–VI çağırış Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti sədrinin müavini vəzifəsində çalışmışdır. Dəfələrlə Ermənistan SSR Ali Sovetinə deputat seçilmişdir. 1971-ci ildə "Ermənistanın Əməkdar jurnalisti" adına layiq görülmüş, bir sıra medallarla, eləcə də Ermənistan SSR Ali Sovetinin fəxri fərmanı ilə təltif olunmuşdur.

Cəfər Vəlibəyov 1981-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Bu gün onun günüdür... Yurd həsrətini sinəsində daşıyan, şərəfli ömrünün böyük hissəsini Azərbaycan elminə həsr edən Sadıq müəllimin 86 yaşı tamam olur.

Əhmədov Sadıq Əhməd oğlu 05.02.1939-cu ildə Qərbi Azərbaycanın səfalı guşələrindən olan Dərələyəz mahalının Qalaser kəndində dünyaya göz açıb. Zəhmətkeş kəndçi ailəsində böyüyən Sadıq Əhmədovun 2 bacısı 1 qardaşı var idi. Bacılarının adı Təzəgül və Pünhanı, qardaşı isə İsax olub. 1947-ci ildə Qalaser kənd məktəbində 1-ci sinifə gedib. O dövrdə Qalaser kəndində məktəb 4 illik idi. 1950-ci ildə 5-ci sinifdən təhsilini Qovuşuq kənd orta məktəbində davam etdirib. 1956-cı ildə Qovuşuq kəndinin 10 illik orta məktəbini bitirir. 1958-ci ildə Ukraynanın Çerniqov vilayətində Sovet ordusunun tərkibində xidmət edib. 1961-ci ildə hərbi xidməti bitirərək Bakıya qayıdır. 1962-ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutuna (indiki Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti) qəbul olur. 1967-ci ildə institutu bitirir və Qalaser kəndinə qayıdaraq Əhmədova Minayə Hüseyn qızı ilə ailə qurur. Həmin ildən ailəsi ilə birgə Bakıya qayıdan Sadıq müəllim bitirdiyi institutun “Siyasi iqtisad” kafedrasında kabinet müdiri, assistent, sonra müəllim vəzifələridə işləmişdir. 1975-ci ildən baş müəllim vəzifəsində işləmiş, qiyabi olaraq aspiranturanı bitirmişdir. 1988-ci ildən N.L.Voznesenski adına Leninqrad Maliyyə-İqtisad İnstitutunun Bakı filialında “Siyasi iqtisad” kafedrasında baş müəllim işləyib. 1990-cı ildən Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin “İqtisadi nəzəriyyə” kafedrasında baş müəllim işləyib. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin fəxri dosenti olub. 30-dan artıq elmi məqalənin, dərsliklərin (şərikli), dərs vəsaitlərinin müəllifidir.

Sadıq müəllimi doğum günü münasibətilə səmimi-qəlbdən təbrik edir, uzun ömür və möhkəm can sağlığı arzulayırıq.

Biri vardı, biri yoxdu. Uzaq-uzaq ellərdə, uca-uca dağlar qoynunda, yaşıl-yaşıl ormanlarla əhatələnmiş Qərbi Azərbaycanın Dərələyəz mahalında bir kənd vardı. Adı Qovuşuq idi. Bu kənddə bir ailə vardı, Nabat nənənin ailəsi. Ailə çox da böyük deyildi, ataları Şavo kişi tez rəhmətə getmişdi. Üç oğlu və bir də ana özü idi. Bir oğlunu da itirmişdi, Nabat nənə. Böyük əmim Əli bir yaşında olarkən qucağında erməni basqınından qaçaraq Naxçıvana pənah aparmışlar, ara sakitləşəndən sonra geri dönmüşlər.
O, at belində axşama qədər dağda-daşda, çöldə-bayırda olardı. Zəhmətkeş qadın idi. Hətta bir müddət meşəbəyi də işləmişdir. Nabat nənə gözü-könlü tox bir qadın idi. Qonum-qonşuya həmişə əl tutan Nabat nənə uşaqlarını - Əlini, Məhəmmədi, Kazımı ən çətin zamanlarda - müharibə illərində belə, öz halal əməyi və qazancı ilə saxlamış ac qoymamışdı. Xoşbəxt ana idi. Böyük əmim Əli müharibədən salamat qayıdıb, kənddə ferma müdiri işləyirdi. Məhəmməd əmim kənd sovetinin sədri idi. Kiçik oğlu Kazım - atam isə ali təhsilli müəllim idi.
O, 1933-cü ildə, dekabrın 5-də Qovuşuq kəndində kəndli ailəsində anadan olub. Dediyim kimi erkən yaşlarında atasını itirmiş atam 1940-cı ildə Qovuşuq kənd orta məktəbinin I sinfinə gedib. Bütün uşaqlar kimi qayğısız böyüyüb deyərdim, amma onun da qayğıları olub. Kənd uşaqları kiçik yaşlarından zəhmətə alışdırılırlar. Qoyun-quzu otarmaq, odun - ocaq toplamaq, ot-ələfin yığılmasına kömək etmək, buyuruqları yerinə yetirmək onların işidir.
1950-ci ildə orta məktəbi bitirib, qonşu kənddə Qızılgüldə ( Ayısəsi) 3-4 il müəllim işləmişdir. Bu illər də onun həyatında macərasız ötüşməyib. Dayım Həsənov Abbası bizim kənd məktəbinə direktor göndəriblər. Anam Həcər də onunla bərabər Zəngibasardan Qovuşuğa gəlib və bu zamanlar iki yaş anamdan böyük olan atamı bir dəli sevda çulğayıb. Bu məhəbbət, doğrudan da, bir nağıl, dastan olub. O kəndlərdə yaşayan yaşlı adamlar hamısı bunu bilir. Sonra ali təhsil almaq üçün Bakıya gəlib.1954-cü ildə indiki BDU-ya qəbul olub və 1959-cu ildə oranın coğrafiya - biologiya fakültəsini bitirib. Kəndə qayıtdıqdan sonra kənd məktəbində ixtisası üzrə müəllimlik fəaliyyətinə başlayıb. 50 illik iş təcrübəsinin 30 ili bu məktəblə bağlı olub.
Atam 1955-ci ildə ilk və son məhəbbəti olan anam Həcərlə evlənib. Biz üç qız, dörd oğul övladı dünyaya gəlmişik, amma erkən aylardan oğlanlar nədənsə qalmayıb ölmüşlər.
Kazım müəllim elə dərs deməyə başladığı ildən çox sevilən, şagirdlərinin qəlbində əbədi bir yurd salan müəllim olub. Mən dünyanı dərk edəndən ona kənddə hamının hörmətlə yanaşdığının şahidi olmuşam. Çünki o hər kəsin xeyrinə, şərinə yarayar, həm maddi, həm də mənəvi dəstəyini, köməyini əsirgəməzdi. Xüsusilə gənc ailələri qoruyurdu. Hər zaman nəsihətləri ilə və bəzən də bir ağsaaqqal kimi günahkara acıqlanmaqla böyük bir hadisənin, bədbəxtliyin qarşısını alardı. Qovuşuq gəncləri də sağ olsun ki, çox abırlı-həyalı idilər, böyüklərə hörmətlə yanaşar, sözlərindən çıxmazdılar.
Məktəbimizdə oxuyan uşaqların bir çoxu qonşu kəndlərdən gəlirdi. Çünki orta məktəb bir bizim kənddə var idi. Onlar əvvəllər dövlət tərəfindən kirayəsi ödənilən kənd evlərində qalırdılar. Sonra isə məktəbimizin yanında internat tikildi. Orada bir otaqda qızlar, qalanlarında isə oğlanlar qalırdılar.
Mən böyüdükdən sonra atam hər axşam mənimlə ora baş çəkər, şagirdlərin nədən çətinlik çəkdiklərini öyrənərdi. Mən də qızların otağına gedərdim. Onlar həftəlik yeməklərini evlərindən gətirirdilər. Lazım olanda hansısa otağa kömək də edərdi. Çox mərhəmətli idi, onlara qayğı göstərməkdən zövq alardı.
Müəllim yoldaşları ilə də çox gözəl münasibəti vardı. Bəzən aralarında işlə bağlı söz-söhbət də olardı, amma heç vaxt kin saxlamaz, həqiqət ortaya çıxan kimi də hər şeyi unudardı. Heç müəllimlərimiz də ondan geri qalmazdılar. Səmimi bir ortamda, gözəl bir kollektivdə çalışırdı atam.
Hə, onu deyirdim axı. Nənəm Nabat həmişə fəxrlə deyərdi ki, Əli sağ-salamat geri döndü, Məhəmmədin rayonla bir ad-sanı, hörməti var, Kazımın da əli çörəyə çatıb. Daha nə dərdim var ki?!
Sonra da biz nəvələrini başına yığardı, keçmişdən maraqlı söhbətlər edərdi. Biz də nağıla qulaq asırmış kimi onu dinləyərdik.
Nənəm həmişə ermənilər haqqında deyərdi ki, bunlar həm haramdırlar, həm də zalım. O haram deyəndə erməni qonaqlarımızın ayaq basdığı yerləri az qala qaşıyardı, əl vurduqları hər şeyi su ilə yuyub salavat çəkərdi. Bizi də öyrətmişdi. Zalım deyəndə isə necə əzabla pay-piyada qarlı dağları aşaraq Şərura getdiklərini, yolda çox adamın tələf olduğunu, hansısa qonşu kənddə adamları tövləyə yığıb yandırdıqlarını və s. kimi vəhşiliklərini danışardı. Biz isə onu həvəslə, maraqla dinlərdik. Doğrudan da, elə bilərdik ki, nənəm nağıl danışır və sonda mütləq bir Məlikməhəmməd gəlib hamını bu qaniçənlərin - divlərin əlindən xilas edəcək. Böyüyəndən sonra öyrəndik ki, Məlikməhəmməd olmasa da, belə qəhrəmanlar olub kəndlərimizdə. Öz kəndimizdən də, qonşu kəndlərdən də adlı-sanlı igidlər olub ki, ermənilərə qan uddurublar. Sovet hökuməti qurulandan sonra onları ya həbs edib uzaqlara sürgün ediblər, ya da kənddən didərgin salıblar. Bu gün çox təəssüf edirəm ki, o vaxt nənəmin danışdıqlarını yazmamışam. İndi də yaddaşımı çox silkələsəm də, belə qoçaq şəxslərin adını yadıma sala bilmirəm.
Deyirlər ki, ananın yaşadıqları qızlar üçün borcdur. Bunun nə qədər doğru olub, olmadığını bilmirəm. Amma mənəmin yaşadıqları da atam üçün borc olub. O da 1988-ci ildə noyabrın 22-də həmin yollarla, yəni dağlarla boranlı-çovğunlu bir qış günü (Dərələyəzdə oktyabrın sonlarında artıq qar yağırdı. Aşağılarda olmasa da, yüksəkliklər tamamilə qar olurdu.) Naxçıvana gediblər. Hadisəni atam belə danışırdı.
Hələ də nə olduğunu dəqiq başa düşməyən kənd camaatı rayon mərkəzinə gedir ki, sənədlərini qaydaya salıb sonra kəndi tərk etsinlər. Amma onlar ora çatanda mitinq edən kütlə ilə, başıpozuq saqqallı ermənilərlə qarşılaşırlar. Rayon komitəsi, yəqin ki, kütləvi qırğından qorxaraq kömək edib bu adamları rayondan, yəni Keşkənddən çıxarıblar. Onlar da dağlıq ərazidə yerləşən Zeytə kəndinə, oradan da dağlarla Şərur rayonunun Axura kəndinə gedirlər. Oradan çıxanda bir nəfər qadını bir neçə nəfər də yaşlı kişini Zeytədə qoyublar ki, bəlkə onlar kəndə qayıda bildilər. Bəziləri də tanış taksi sürücüləri vasitəsilə harasa gediblər.13 nəfər, əksəriyyəti kənd məktəbinin müəllimləri isə Naxçıvan istiqamətində hərəkət ediblər. Gecə vaxtı ac-susuz, qarı yara-yara, naməlum bir istiqamətə getmək hər kəsin işi deyildi. Atam maşınla iki saatlıq yolu gecənin qaranlığında dağlarla, izsiz-cığırsız yollarla on iki-on üç saata gəldiklərini və yolda başlarına gələnləri danışdıqca biz ağlaşırdıq. Hətta dağın başından dərəyə enib, səhv getdiklərini anlayaraq yenidən yuxarı qalxarkən çəkdikləri əziyyətə, ağrı acılara dözməyən, ayağını incitdiyi üçün yeriyə bilməyənlər də olub. Hətta: "Bizi burada buraxın, siz gedin, - deyiblər,- sonra adam göndərərsiniz gəlib bizi də apararlar". Ancaq heç kəs buna razı olmayıb. "Axıra qədər bir yerdəyik, qismətimiz nə olursa, olsun", - deyiblər.
Elə dağda çobana rast gələnəcən də nə qədər çətinlik çəksələr də, birlikdə olublar. Çoban onlara yolu göstərəndən sonra gəlib Axuraya çatıblar. Orada da onları necə hörmət-izzətlə, qarşılayıblarsa, bu da bir başqa mövzudur. Qurban olum özcə canıbir, qanıbir millətimə.
Uşaq vaxtı kənd klubunda müharibə filmlərinə baxarkən ən həyəcanlı anlarımızda köməyə gələn sovet əsgərlərini görüb: "bizimkilər gəldilər", - deyə sevinclə qışqırardıq. Bax atam Axuraya çatdıqlarını deyəndə biz hamımız o anların uşaq sevincini yaşadıq. Bax ağla-ağlaya gülmək buna deyərlər.
Onlar yatıb dincələndən sonra da yüz yerə baş vurublar ki, kənddə qalanlara kömək etsinlər. Çox şükürlər olsun ki, sağ-salamat kənd camaatını oradan çıxartdırmağı bacarıblar. O kəndlərdə qalanları soyuqda, boranda başıaçıq, ayaqyalın yük maşınlarına yığıb dağdan tökməyə apararkən Naxçıvandan gedənlər köməyə çatıb.
Atam sadiq partiyaçı, kommunist idi. Sosializmə, kommunizmə inanırdı. Buna baxmayaraq, Sumqayıta gələn kimi: "Bu millət bundan da bir xeyir görmədi", - deyib partiya biletini hirslə cırıb atdı. O həmişə ermənilərə nifrətlə yanaşırdı, bizə deyirdi ki, onlar namərd millətdirlər.
Bir dəfə rayon mərkəzindən pioner toplanışından qayıdanda atama dedim ki, ermənilər məndən soruşdu ki, türksən? Mən də dedim ki, yox, azərbaycanlıyam. Mənə bərk acığı tutdu. Dedi ki, onlar türkün özü nədir, adından belə it kimi qorxurlar. Biz elə əslində türkük də. Bir də belə bir şey olsa, "bəli" de.
Bax belə bir kişi idi mənim atam.
O, 1988-ci ildən ömrünü-gününü Sumqayıta bağladı və ömrünün 20 ilini də 16 saylı məktəbdə ixtisası üzrə müəllim işləyərək yenə də şagirdlərlə, onların uğurlarının sevinci ilə yaşamağa başladı. Yenidən valideyn, şagird məhəbbətini, sevgisini, həmkarlarının hörmətini qazandı. Bu mühitə, bu yerlərə uyğunlaşmağa çalışdı və buna nail də oldu. Amma düşünürəm ki,
ilk qəriblik hissini nə vaxt keçirmişəm, görəsən?
Lap yaxşı yadımdadır. Hələ onda 7-ci sinfi qurtarmışdım. Kənd yaylağa köçmüşdü. Mən də atamın dayısı qızı Rəhilə ilə birlikdə mal-heyvanı yaylağa aparmışdıq. Həmin qəriblik hissini də onda “Yoğun Burnun"da (dağ adı) əyləşib kəndə - evimizə baxanda keçirmişdim. Anamın pilləkənlərlə aşağı düşüb-qalxmasını seyr etdikcə bu mənzərəni gözlərimdə gizlətməyə, qəlbimə köçürməyə çalışardım, özümü ağlamaqdan güclə saxlayırdım. Çünki mən artıq "böyümüşdüm". Böyüklər isə belə “kiçik” şeylər üçün ağlamazdı. Elə düşünürdüm ki, evdən uzaq düşmək ancaq uşaqlar üçün çətindir, böyüklər harada istəsələr, yaşaya bilərlər. Nə qədər uşaqcasına bir düşüncə, nə qədər bəsit bir fikir. Demə, uşaqlar ailəni istəyirmişlər: isti ana nəfəsini, ata nəvazişini, mehriban nənə qucağını, əyləncəli bacı qısqanclığını arzulayırmışlar. Bu hələ qəriblik deyilmiş, onu yaşamaq nə qədər də ağır imiş. Mən bunu 1989-cu ildə ilk dəfə anladım. Hansı ki bu zaman o vaxtkı uşaq düşüncələrimə görə heç də qərib deyildim. Böyümüşdüm, Azərbaycanda idim və bütün yaxınlarım da yanımda idi. Amma atam, anam 1988-ci ildə bura-yanıma, Sumqayıta gələndən sonra da biz qərib idik: vətənsiz qərib, dağlarsız qərib, çaylarsız qərib, Dərələyəzsiz, Qovuşuqsuz qərib.
Mən əsl qəribliyi valideynlərimdən kəndimizlə, elimiz-obamızla bağlı hadisələri səsləri boğula-boğula, dodaqları titrəyə-titrəyə, gözləri dola-dola danışanda hiss etdim. Bir daha göylərlə savaşa girən o dağları, insan hənirtisinə həsrət qalan o yurdları, tərtəmiz mavi donlu o səmanı, qıjıldayıb axan, şaqraq nəğmələr söyləyən o cayları, zümzüməsi ilə layla çalan o bulaqları, insan ruhunu oxşayaraq saçlarına sığal çəkən səhər mehini bir daha görməmək idi qəriblik.
Vətən həsrəti ilə alışıb yanan atam bir ara ürək xəstəliyindən əziyyət çəkdi, sonra isə ciyərləri ona xəyanət etdi. O bu hissləri yaşadı, bu hisslərlə də həm bu acımasız dünyanı, həm də bizləri 1919-cu ildə, yanvarın 17-də tərk edib getdi.
Atam – Elinə-gününə sadiq, qəlbi, ruhu şəfa qaynağı, ürəyi şagirdlərinin sevgisi ilə aşıb-daşan bğyük İnsan, səni sevməmək, sənə pərəstiş etməmək və səni bir an unutmaq mümkün deyil.
Düzdür, 85 il yaşamaq hər kəsin işi deyil. Özü də gözəl yaşadın, halal çörək yedin və övladlarına da beə halal qazanc yedirtdin, halal yaşamağı öyrətdin. Bacardığın qədər keçmiş SSRİ- ni və Zaqafqaziyanı gəzdin. Bizlərin də, yəni ailənin və övladlarının da kiməsə həsədlə baxmağına imkan vermədin. Amma bütün bunlara baxmayaraq, sənin bizi tərk etməyinə alışmaq heç də asan olmadı. Axı ata ilə ananın yaşı olmur.
Atam biologiya-coğrafiya müəllimi olduğu üçün idi, yoxsa Allah onu belə yaratmışdı, bilmirəm. Təbiəti çox sevirdi və bu sevgini bizə də aşılayırdı. Çox mərhəmətli, qayğıkeş idi. Fənnini sevən, təbiətin hər nəfəsini duyan, uşaqlara sonsuz məhəbbətlə bağlı bir insan, bir müəllim idi. Onun üçün müəllimlik sadəcə bir peşə deyildi — həyatın özü, ruhunun işığı idi. Hər dəfə sinfə girəndə üzündə bir işıq yanar, elə bil yenidən gəncləşərdi. Öz üzərində işləməyi sevirdi; hər yeni bilik onu daha da gücləndirirdi.
Yadımdadır, hər səhər tezdən dərs oxuyar, sonra məktəbə gedərdi. Bir dəfə ona dedim ki, sən 30-40 ildir ki, müəllimsən, amma yenə oxuyursan. Sənin yerinə kim olsa idi, çoxdan bütün dərslikləri əzbərləmişdi. Heç nə demədi. Üzünə bir təbəssüm yayıldı. Astaca başını buladı və dodağının ucunda gülümsədi. Sonra başını bulaya-bulaya getdi. Adəti idi, cavab vermək istəməyəndə belə edərdi. Çox
Çox sonralar, özüm müəllim olanda başa düşdüm onu. Bu elə bir sənət idi ki, şagirdlərin qarşısında çətinlik çəkməmək üçün, açığı, utanmamaq üçün həyatın boyu oxuyub öyrənməyə, öz biliyini genişləndirməyə məcbur və ya məhkumsan.
Yaxşı oxuyan uşaqları sevirdi. Onları elə fərəhlə süzürdü ki, adam iki göz də satın alıb baxmaq istəyirdi bu sevincə, üzdəki bu ifadəyə.
Bizə ən çox dediyi söz, məsləhət bu idi:
-Oxuyun, özünüzə bir gün ağlayın. Bu dar sərhədlərdən geniş dünyaya çıxmağın yolu da budur. Bilik sizə qanad verər, sizi ucaldar və istədiyiniz mərtəbəyə qaldırar...
Amma ardınca tez də əlavə edərdi:
-Amma təkcə oxumaq azdır, eyni zamanda təlim-tərbiyə də mütləq olmalıdır. Bu ikisi qoşa qanaddır. Birlikdə olarlarsa, biri başınızı ucaldar, o biri yolunuzu işıqlandırar.
Atam anatomiyanı dərindən bilirdi, hər detala hakim idi. Bəlkə də buna görə, o yalnız müəllim deyil, həm də xalq təbabətinin incəliklərini öyrənmiş, insanlara qarşılıqsız kömək etməyi özünə borc bilən bir şəxsiyyət, alim idi. Ona görə alim deyirəm ki, həyatda insana lazım olan hər elmdən xəbərdar idi. Bütün sınıqları, çat və çıxıqları düzəldər, dağlardan yığdığı otlarla məlhəm düzəldər, anadangəlmə sümük qüsurlarını belə təmənnasız müalicə edərdi. Onun elmə və insanlara olan sevgisi bir-birinə bağlı idi; birinin işığında digəri parlayırdı.
Evimiz həmişə qonaqlı-qaralı olardı. Qapımız açıq, süfrəmiz bərəkətli idi. Allah verəndən nə olsa, süfrəmizə düzülər, gülərüzlə qonağı qarşılayıb, yola salardıq. Süfrə başında həmişə söhbət, gülüş, səs-küy olardı, amma yemək zamanı səs-küy kəsilər, hamı dinməzcə yeməklə məşğul olardı.
Atamın bir sözü də həmişə qulağımda səslənir:
“Çörək verən kişi özü də başqasının çörəyini yeməkdən utanmaz. Süfrənizi kimliyindən asılı olmayaraq, hər kəsə açın ki, hər eldə- obada bir eviniz olsun". Bütün bu sözlərin mənasını böyüyəndən sonra anladım. Anladım ki, bu sözlərlə o bizə paylaşmağı, qonaqpərvərliyi, insanların bir-birinə dayaq olmasının gözəlliyini öyrədirmiş.
Atam üç qız övladını xüsusi bir məhəbbətlə sevirdi. Düzdür, bütün atalar öz övladlarını sevir. Övladlar da atalarını hamıdan güclü bilir. Amma mənim atamın sevgisi fərqli idi, bir başqa idi. Hələm-hələm istəyini üzə vurmazdı. Amma biz onun gözlərindən sevgisini də, sevincini də, qəzəbini də duyardıq. Bizim haqqımızda bir tərif, xoş söz eşidəndə, xalq arasında deyildiyi kimi, çiçəyi çırtlayırdı, çox sevinirdi. Biz də bütün varlığımızla ona layiq qızlar olmağa çalışırdıq ki, həmişə o məsum sevincin izləri üzündən çəkilməsin.
Onu ilk dəfə görənlər sakit, mülayim bir insan olduğunu düşünərdilər. Atamla münasibəti olan nadir insan, böyük şair rəhmətlik Məmməd Aslan onu "İpək kələfi" adlandırırdı. Əslində çox hirsli idi. Yanlışı bağışlamırdı. Çalışırdıq ki, hər hərəkətimizə diqqət edək. Amma hirsi də, qəzəbi də tez ötürdü. Sonra da heç nə olmamış kimi danışıb-gülürdü. Axır ki, onun sevgisində bir az ötkəmlik, bir az inam, bir az eqo, bir az da fəxr vardı. Üstəlik səmimiyyət, qətiyyət və izah olunmayan bir güc… Elə bil o bizimlə görür, bizimlə eşidir, bizimlə duyur — bir sözlə, bizimlə nəfəs alırdı.
Atamın ən gözəl xüsusiyyətlərindən biri də hamının yaxşılığını ürəkdən istəməsi idi. Kimsə bir işdə uğura nail olsa, elə bil özü qazanmış kimi sevinir, fərəhlənirdi. Deyərdi: “Başqasının sevincinə sevinən insanın qəlbi geniş olar. Qarşısına həmişə yaxşı insanlar çıxar.”
Yeri gəlmişkən, kiçik-küçük istisnaları çıxmaq şərtilə, doğrudan da, həyatım boyu qarşıma həmişə gözəl insanlar çıxıb. Bunun üçün sənə minnətdaram. Öyrətdiklərin, şəxsi nümunəndən gördüklərim, götürdüklərim üçün də çox sağ ol, ata! Təşəkkür edirəm.
Bizə öyrədirdi ki, zəriflik, incəliklə bərabər, hər bir qız etdiyi hərəkətin məsuliyyətini daşımalı, özünə hesabat verməlidir ki, hər hansı səhvindən, yersiz hərəkətindən utanıb bir daha təkrar etməsin. Eyni zamanda, qızlar həm də cəsarətli olmalıdır. Cəsur olun, heç vaxt qorxaq olmayın. Qadın haqqını bilməli, özünü müdafiə etməyi bacarmalı və lazım olanda sözünü deməlidir.
Kişilərdə isə doğruluq və mərdlik onun üçün ən yüksək dəyər idi. Yalanı, riyanı, əliəyriliyi qətiyyən sevməzdi. Deyərdi:“Kişinin gücü biləyində deyil, sözünün düz olmasındadır.”
O haqqa dayanar, haqqı nahaqqa verməzdi. Məktəbdə də bizi digər uşaqlardan seçməzdi — hər kəs onun üçün bərabər idi.
Atam gözəl bir müəllim, qayğıkeş ata, elmə sadiq alim, insanlara sevgi və mərhəmət saçan nadir insandı. O, bir müddət üçün deyil, bir ömür üçün örnək, bir insan üçün ilham qaynağı idi. Onun dedikləri, onun sevgisi və mərhəməti hələ də həyatımıza işıq saçır. Bizə öyrətdiyi təkcə yaşamaq yox, düz yaşamaq, haqqla yanaşı durmaq, insanlıqdan dönməmək idi.
Atamın şəxsiyyəti, sevgisi, yaşam tərzi və həyat dərsləri ürəyimizə bax beləcə hopub, bizim bu gün də əqidəmiz, amalımız, yaşayışımız onun istədiyi kimidir, eyni zamanda bizim də!
Sən üç qız böyüdüb, ali təhsil vermisən, ev-eşik sahibi eləmisən. Saysız şagirdinin qəlbində yurd salmısan, hər bir insana örnək olaçaq bir həyat yaşamısan. Sən dindar deyildin, amma Allaha inanırdın. Həyatın boyu da Allahın yolundan bilərək, bilməyərək çıxmadın.
Düzdür, hər şeyin yaxşısını Allah bilir. Amma sənin kimi insanların yeri behiştdir.
Kazım müəllim, səndən sonra mənim üçün çox çətin oldu. Sandım ki, hər şey qurtardı, sanki zaman dayandı mənim üçün. Amma insan çox dözümlü olurmuş. Zamanla hər şeylə barışdım, bircə sənin o gülümsər simanı, hirslənəndə titrəyən, xəfif təbəssümlü dodaqlarını, sənin varlığını, səsini, nəfəsini, zarafatlarını unuda bilmədim.
Ata, sən şagirdlərinin, səni tanıyanların, sevənlərinin, qohum-əqrabalarının, ailənin, qızlarının qəlbində əbədi yaşayacaqsan. Biz olduqca, nəvələrin yaşadıqca sən də bizimlə birgə yaşayacaqsan, əziz ata.
Allah sənə rəhmət eləsin, məkanın nurlu olsun, Kazım müəllim!!! Rahat uyu, Ata!!!
Bütün nağıllar xoşbəxt sonluqla bitir. Hətta sonunda göydən üç alma düşür və hər kəsə bu almalardan pay düşür.
İnşallah, bizim nağılımız da Dərələyəzə, əzəli-əbədi torpaqlarımıza, yurd-yuvamıza qovuşanda bitəcək, əziz ata. Onda sənin də ruhun hüzur tapacaq.

Gövhər Zülfüqarova
Dərələyəz mahalı Keşkənd rayonu Qovuşuq kənd icmasınının sədri

İsa Alıyev 8 oktyabr 1953-cü ildə Dərələyəz mahalının (indiki

AMEA İqtisadiyyat İnstitutu direktor vəzifəsini icra edən iqtisad elmləri doktoru, baş elmi işçi, institutun Elmi Şurasının üzvü Alıyev İsa Hüseyn oğlu uzun müddətdir ki, elmi-tədqiqat işlərini yerinə yetirməkdə və onlara rəhbərlik etməkdə, eləcə də yüksək ixtisaslı elmi kadrların hazırlanmasında mühüm təcrübəyə, nüfuza malik olan elm adamlarımızdandır. Onun rəhbərliyi və iştirakı ilə bir sıra - Respublikamızın milli iqtisadiyyatının və müstəqilliyinin məntiqini ifadə edən, aqrar sahənin idarə olunması ilə bağlı elmi tədqiqat işləri yerinə yetirilmişdir. O, 1991-95-ci illərdə "Respublikamızın ASK-nın təsərrüfat mexanizminin təkmilləşdirilməsi", 1995-2000-ci illər ərzində isə "Aqrar münasibətlərin bazar tələblərinə uyğun təkmilləşdirilməsi" adlı elmi-tədqiqat işlərinə rəhbərlik etmiş və mühüm təsərrüfat əhəmiyyətli nəticələr əldə etmişdir.

İ.H.Alıyev eyni zamanda bir sıra hökumət və dövlət əhəmiyyətli işlərin də yerinə yetirilməsində bilavasitə və bilvasitə iştirakçı olmuş, bir sıra monoqrafiyanın müəllifi kimi də tanınmışdır. Onun 6 fərdi, 8 kollektiv monoqrafiyası, 130-a yaxın elmi məqalə, tezisi və qəzet yazıları vardır. Bunlardan aşağıdakıları qeyd etmək olar:

1. "Aqrar sənaye birliklərində iqtisadi mənafelər. Bakı, "Elm" nəşriyyatı, 1978, 7 ç.v.;

2. "Azərbaycan Respublikasında aqrar sahədə iqtisadi idarəetmə mexanizminin təkmilləşdirilməsi", Bakı, Elm, 2003, 20 ç.v. (kitab AMEA RH tərəfindən mühüm əhəmiyyətli iş kimi qiymətləndirilmişdir);

3. "Aqrar sahənin inkişafının təkmilləşdirilməsi və regionlarda islahatların keyfiyyətcə aparılması", Bakı, Universitet nəşriyyatı, 2004, 7 ç.v.;

4. "Milli iqtisadiyyat və aqrar sahənin inkişafı problemləri", Bakı, Elm, 2006, 24 ç.v.;

5. "Qloballaşma şəraitində aqrar sahənin dayanaqlı inkişafının təmin olunmasının sosial-iqtisadi problemləri", Bakı, Elm, 2008, 25 ç.v. (O, həmçinin iyirmiyə yaxın beynəlxalq (Bakı, Minsk, Moskva, Kiyev)

və 50-yə yaxın respublika konfranslarının simpoziumlarının iştirakçısı olmuşdur. Eləcə də İ.H.Alıyevin rəhbərliyi və redaktorluğu ilə onlarla əsərlər də yazılmışdır. O, həmçinin 1980-ci ildən pedaqoji fəaliyyətlə də məşğuldur. Rəhbərliyi ilə 6 elmlər namizədi müdafiə etmişdir.

"Mən də beləyəm", 2005, 331 səh. şer kitabının müəllifidir. Evlidir. 2 oğlu və 2 qızı var. 2003-cü ildə VEKTOR Beynəlxalq Elm Mərkəzi tərəfindən "XXI əsr Azərbaycan ziyalıları" Beynəlxalq layihəsinin qalibi olmuş və "XXI əsr Azərbaycan ziyalıları" Beynəlxalq ensiklopedik kitabına adı salınmışdır.

2004-cü ildə "V. S. B – Simurq" Fundamental Araşdırmalar Bürosu tərəfindən "Məsuliyyətli və mübariz Azərbaycan vətəndaşı" diplomuna layiq görülmüşdür.

2013-cü ildə Avropa Biznes Assembleyası tərəfindən Beynəlxalq Sokrat Mükafatına layiq görülmüşdür.

2016-cı ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə “Tərəqqi” medalı ilə təltif edilmişdir.

İ.Aliyev 2011-ci ildə Avropa Biznes Assambleyasının Ekspertlər Şurası tərəfindən “İlin ən yaxşı top-meneceri” adına layiq görülmüşdür.

Azərbaycada ilk özəl universitet Bakı Asiya Universitetini təsis etmişdir.

Rza Xəlil oğlu Vəlibəyov (1903, Əkərək, Eçmiədzin qəzası – 1974, İrəvan) — Ermənistan sovet dövlət-partiya xadimi, Ermənistan SSR xalq ədliyyə komissarı, Ermənistan SSR Xalq Komissarları Soveti sədrinin müavini, Ermənistan SSR maarif nazirinin müavini kimi vəzifələrdə işləmiş, "Sovet Ermənistanı" qəzetinin redaktoru (1947–1949) olmuşdur.
Həyatı
Rza Xəlil oğlu Vəlibəyov 1903-cü ildə İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasının Əkərək kəndində anadan olmuşdur. Bu kəndin sakinləri 1918-ci ildə ermənilərlə vuruşmuş, dağlarda yaşamağa məcbur olmuş, ancaq öz doğma yerlərini tərk etməmişlər.

1920-ci ildə Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra R. Vəlibəyov qısamüddətli siyasi kurslarda təhsil almışdır. 1922-ci ildə Ermənistan LKGİ-dədə, sonra isə Ermənistan KP İrəvan Şəhər Komitəsində təlimatçı vəzifələrində çalışmışdır. Çox erkən yaşlarında ona məsul vəzifələr etibar edilmişdir. 1922-ci ilin sonlarında, artıq 19 yaşında о, Vedi Rayon Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsinə irəli çəkilmişdir. 1924-cü ildə о, Zaqafqaziya Kommunist Universitetində təhsil almağa göndərilmiş və 1928-ci ildə həmin Universiteti bitirmişdir.

Zaman ötdükcə R. Vəlibəyova daha mühüm vəzifələr tapşırılmışıdr. О, Ermənistan KP Basarkeçər Rayon Komitəsinin birinci katibi, Ermənistan KP Mərkəzi Komitəsinin orqanı olan "Qızıl şəfəq" qəzetinin redaktoru işləmişdir. 1930-cu illərdə Ermənistan Proletar Yazıçıları Cəmiyyətinin Türk (azərbaycanlı) bölməsinə sədrlik etmişdir. Təhsilini artırmaq üçün yenidən oxumağa göndərilmiş, 1931–1933-cü illərdə Mosvadakı Qırmızı Professorlar İqtisadiyyat İnstitutunda oxumuş və oranı bitirdikdən sonra Vedi Maşın-Traktor Stansiyasında siyasi şöbənin rəisi vəzifəsində, sonra Vedi Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, 1937-ci ildən isə Ermənistan SSR Xalq Komissarları Soveti sədrinin müavini vəzifələrində çalışmışdır.

1939–1941-ci illərdə Moskvadakı Sənaye Akademiyasının Plan İqtisadiyyat İnstitutunun dinləyicisi olmuşdur. Həmin İnstitutu bitirdikdən sonra keçmiş SSRİ Dövlət Bankının Ermənistan Kontorunun müdir müavini, sonra müdiri işləmişdir. 1944-cü ildən 1947-ci ilədək о, Türkiyədə SSRİ ticarət nümayəndəsinin müavini vəzifəsini yerinə yetirmişdir.

Rza Vəlibəyov Ermənistana qayıtdıqdan sonra mətbuat və xalq maarifi sahəsində işləmiş, "Sovet Ermənistanı" qəzetinin redaktoru olmuşdur. 1949–1962-ci illərdə Ermənistan SSR maarif nazirinin müavini, 1962-ci ildən ömrünün sonunadək Ermənistan SSR Nazirlər Sovetində məsləhətçi vəzifəsində çalışmışdır.

Rza Vəlibəyov 1960–1974-cü illərdə İrəvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda müəllim işləmiş, siyasi iqtisadiyyat fənnindən dərs demişdir. Tanınmış dövlət və maarif xadimi, jurnalist, pedaqoq R. Vəlibəyov həm də bədii yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. О, "Keçmiş günlərdən" kitabının müəllifidir.

Rza Vəlibəyovun dəfələrlə Ermənistan KP MK-nın üzvü seçilmiş və dördüncü çağırış Ermənistan SSR Ali Sovetinin deputatı olmuşdur. Ermənistan azərbaycanlıları arasında SSRİ Ali Sovetinə ilk deputat seçilənlərdən biri R. Vəlibəyov idi. O, bir çox orden və medallarla, о cümlədən iki "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni, "Şərəf nişanı" ordeni, Ermənistan SSR Ali Sovetinin fəxri fərmanları ilə təltif olunmuşdur.

Rza Vəlibəyov 1974-cü ildə 71 yaşında vəfat etmişdir. О, İrəvan şəhərində Fəxri panteonda dəfn olunmuş yeganə azərbaycanlıdır.