“Tarixi Azərbaycan torpaqları olan Qarabağ və Zəngəzura XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq erməni əhalisinin yerləşdirilməsi, demoqrafik vəziyyətin zorla dəyişdirilməsi, 1905, 1918-ci illərdə azərbaycanlı əhalini qorxutmaq və qovmaq məqsədi güdən kütləvi qırğınlar, 1920-ci illərdə Zəngəzurun Ermənistana verilməsi, 1948-1953-cü illərdə yüz minlərlə azərbaycanlının indiki Ermənistan ərazisindəki əzəli yurdlarından köçürülməsi xalqımıza qarşı erməni təcavüzünün qanlı səhifələridir.”

Prezident İlham Əliyev,

31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü

münasibətilə Azərbaycan xalqına müraciətindən, 29 mart 2005 il

5. Arşiv belgelerine göre Kafkazlar'da ve Anadolu'da ermeni mezalimi, IV. cilt (1920-1922) (Ankara: Os-manlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 1998), s.95, Əsli: BOA, HR.SYS 2878/76.

6. Юрий Ключников, Андрей Сабанин, Междуна-родная политика новейшего времени в догово рах, нотах и декларациях. Ч. III. Вып. II (Москва: Изд. Литиздата Н.К.И.Д., 1929), с.75-76

7. Zaven Korkotyan, Son yüzildə Sovet Ermənistani-nın əhalisi (1831-1931) (İrəvan: "Melkonyan fond" 7. nəşriyyatı, 1932), s. 158-159 (erməni dilində).

8. Azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən deporta-siyası (1948-1953-cü illər) (Bakı: "Zərdabi LTD", 2013). S.635.
9. Əziz Ələkbərli, Qərbi azərbaycanlıların 1988-ci il soyqırımı (sənədlərin dili ilə) (Bakı: Nurlan nəşriy-yatı, 2008), s.366.

10. Ermənistan Respublikası Ali Sovetinin Bülleteni 1991, № 7 (987),129-cu maddə, s.30 (erməni di-lində).

11. KH-9 Hexagon, D3C1216-100138A004, July 03, 1980, USGS EROS Data Center.

12. WorldView-1, September 22, 2011, DigitalGlobe via Esri Map.

13. July 11, 2024, Airbus via Google Earth.

14. Генеральный Штаб, J-38-8-В (Гндеваз) [xəritə], 1:50000, 1974.

15. Генеральный Штаб, J-38-8 (Джермук) [xəritə], 1:100000, 1974.

Qərbi Azərbaycan İrsi kitabı 1-ci cild.
"Ermənistanda azərbaycanlılara məxsus qəbiristanlıqların sistemli qaydada dağıdılmasının nəticələri və beynəlxalq hüquqi məsuliyyətə dair"
HESABAT VƏ MATERİALLAR

Terp kənd qəbiristanlığı

Məkan: Paşalı rayonu, Terp kəndi (Az.) / Vayotsdzor mərzi, Saravan kəndi (Erm.)

ID: 029 [MC-016], 39.7206731, 45.6434991

Terp-Dərələyəz mahalında (15 oktyabr 1931-ci ildən-Paşalı rayonu, 12 oktyabr 1956-ci ildən Əzizbəyov rayonu, 1991-ci il- den-Vayk rayonu) Terpçayın yaxınlığında yerləşən azərbaycanlı kəndi. Kəndin adı tarixi mənbələrdə XIII əsrin I yarısından etibarən Derbn adı formasında xatırlanmışdır. Sonrakı təhrir dəftərləri, kameral təsvirlər və statistik məlumatlar kənd əhalisinin azərbay canlılardan (o dövrün rəsmi sənədlərində "müsəlman" və ya "Ta- tar" kimi qeydə alınan) ibarət olduğunu sübut etmişdir. 1914-cü ilə aid "Qafqaz Təqvimi"ndə kənddə 384 nəfər azərbaycanlının (men- bede "Tatar" - Ə.Ə., S.H.) yaşadığı göstərilmişdir.

28 may 1918-ci ildən etibarən, əvvəllər İrəvan quberniyası Şərur-Dərələyəz qəzasının Il polis sahəsinin Qindivaz kənd ic- masına aid olan Terp kəndi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mübahisəsiz ərazilərinə daxil edilmişdir. 1919-cu il iyun ayında Terp kəndi erməni təcavüzünə məruz qalaraq əhalinin 285 nəfəri qətl edilmişdir. Sağ qalan əhali kəndi tərk etmək məcburiyyətində qalmışdır. Həmin əhalinin bir hissəsi indiki Azərbaycan Respub- likasının Qarabağ ərazisindəki Xocalı şəhərinə pənah gətirmişdir. Sovet hakimiyyəti dövründə sovet-bolşevik rejimi tərəfindən Ermənistan SSR-nin xeyrinə olaraq sərhədlər dəyişdirilmiş və Terp kəndi də bu ərazilər daxilində qalmışdır. 1921-ci ildə yenidən kəndə geri qayıdan 67 nəfər azərbaycanlı kəndi abadlaşdıraraq yaşamağa başlamışdır. 1931-ci ildə geri qayıdanların sayı 408 nəfərə çatmışdır. 1949-cu ildə kəndin 484 nəfər Azərbaycan SSR-nin Əli Bayramlı rayonuna deportasiya edilmişdir. 1951-ci İldə isə 85 nəfər Azərbaycan SSR-nin Bərdə rayonuna depor- tasiya edilmişdir. Lakin sonradan kənd əhalisinin bir hissəsi geri dönərək yenidən kənddə yaşamağa davam etmişdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 27 fevral 1960-ci il tarixli qərarı ile Terp kəndi Saravan adlandırılmışdır, 10

1980-ci illərin sonlarında Ermənistanın Azərbaycanın ta- rixi torpaqlarına qarşı başlatdığı ərazi iddiaları və etnik təmizlə- mə nəticəsində Ermənistan SSR-də azərbaycanlıların yaşadığı bütün yaşayış yerlərindən əhalinin zorla deportasiyası həyata keçirilmişdir. 1988-ci ilin sonlarında Terp kəndinin azərbaycan- lı sakinləri də erməni cinayətləri və zorakılığından öz həyatlarını xilas etmək üçün Azərbaycan Respublikasına pənah gətirmişdir. Əhalinin bir hissəsi Şuşa şəhərinə gəlmiş, lakin həmin dövrdə Azərbaycana rəhbərlik edən ermənipərəst rəhbər işçilər onların Şuşada məskunlaşmasına imkan vermədiyindən, Xocalı şəhərinə yerləşmişdir. Lakin əhali bu dəfə 1992-ci il fevral ayının 25-dən 26-a keçən Xocalı soyqırımı zamanı yenidən erməni təcavüzünə məruz qalaraq Azərbaycan Respublikasının digər ərazilərinə qa- çqın düşmüşdür."

TƏHLİL:

Məkan təhlili üçün istifadə olunan 3 iyul 1980-ci il KH-9 Hexagon peyk təsviri (sağda yuxarıdakı) əsasında aparılan təh lillər zamanı qəbiristanlığın əhatə etdiyi landşaftın xüsusiyyətləri öyrənilmişdir. Bu təhlillərin nəticələrinə əsasən, qəbiristanlıq 1.3 ha ərazidə yerləşmiş və qəbirüstü abidələri qərb hissədə, digər əra ziləri isə heterojen, xallı səthi ilə təsbit edilmişdir.

Azərbaycanlı əhalinin kənddən deportasiya edilməsindən sonra qəbiristanlığın vəziyyətini müəyyən etmək məqsədilə 1980- ci il və 27 avqust 2003-cü il (Maxar) (sağda aşağıdakı) tarixli peyk təsvirləri əsasında müqayisəli təhlil aparılmışdır. Təhlillərin nəticələrinə əsasən, qəbiristanlığın 1989-2003-cü illərdə tamamilə məhv edildiyi müəyyən edilmişdir. Onun qəbir daşları buldozerlərlə təmizlənərək ərazisi tor- paqla örtülmüş və qəbiristalığın mərkəzində yeni yol inşa edilmişdir.

Beləliklə, 2003-cü ilə qədər qəbiristan- lığın məhv edilməsi azərbaycanlıların yadda- şının silinməsi və onların keçmişi ilə bağlarının qopardılmasına yönələn addım olmuşdur.

COĞRAFİ LOKASİYA:

Qəbiristanlıq Terp kəninin qərb hissə- sində yolun kənarında yerləşir. Bu yer 1974- cü il tarixli (1:50000 miqyaslı) və 1974-cü il tarixli (1:100000 miqyaslı)'s sovet topoqrafik xəritələrində işarələnmişdir. Müəlliflər 1974-cü il tarixli topoqrafik xəritədə göstərilən koordi- nata istinad edərək 1980-ci il tarixli KH-9 Не- xagon təsvirində qəbiristanlığı təsbit etmiş və onun dəqiq koordinatını müəyyənləşdirmişdir.

İSTİNADLAR:

1. Step'annon Orbelian, History of the State of Sisa- kan, trans. Robert Bedrosian from the Classical Armenian text of K. Shahnazarean (Paris, 1860), p.261.

2. Кавказский календарь на 1915 год, Отдел Ста- тистический, под ред. А. А. Эльзенгер и Н. П. Стельмащук (Тифлись: Типография канцелярии наместника его Императорского Величества Е.И.В. на Кавказе, 1914), с.188.

3. Кавказский календаръ на 1917 год, Отдел Статистический, под ред. Н. П. Стельмащук (Тифлись: Типография канцелярии наместника его Императорского Величества Е.И.В. на Кавказе, 1916), с. 129.

4. Адрес-календарь Азербайджанской Республики на 1920 г., ч. 2 (1-й год издания), под ред. А. И. Ставровского (Баку: Правительственная ти- пография Азербайджан, 1920), с.50.

5. Arşiv belgelerine göre Kafkazlar'da ve Anadolu'da ermeni mezalimi, IV. cilt (1920-1922) (Ankara: Os- manlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 1998), s.94; Əsli: BOA, HR.SYS 2878/76.

6. Юрий Ключников, Андрей Сабанин, Междуна родная политика новейшего времени в догово- рах, нотах и декларациях. Ч. ІІІ. Вып. ІІ (Москва: Изд. Литиздата Н.К.И.Д., 1929), с.75-76.

7. Zaven Korkotyan, Son yüzildə Sovet Ermənistanı- nın əhalisi (1831-1931) (İrəvan: "Melkonyan fond" nəşriyyatı, 1932), s.90-91,158-159 (erməni dilində).

8. Azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən deporta- siyası (1948-1953-cü illər) (Bakı: "Zərdabi LTD", 2013), s.374; Əsli: ARDA, f. 1984, siy.3, iş 7-15.

9. Göstərilən əsər, s.588.

10. Армянская ССР. Административно-террито- риальное деление на 1-е марта 1964 года. Из- дание третье. (Ереван: Государственное из- дательство Армении, 1964), с. 203.

11. Əziz Ələkbərli, Qərbi azərbaycanlıların 1988-ci il soyqırımı (sənədlərin dili ile) (Bakı: Nurlan nəşriy- yatı, 2008), s.368.

12. KH-9 Hexagon, D3C1216-100138A004, July 03, 1980, USGS EROS Data Center.

13. August 27, 2003, Maxar via Google Earth.

14. Генеральный Штаб, J-38-8-В (Гндеваз) [xəritə], 1:50000, 1974.

15. Генеральный Штаб, J-38-8 (Джермук) [xəritə], 1:100000, 1974.

Qərbi Azərbaycan İrsi kitabı 1-ci cild.
"Ermənistanda azərbaycanlılara məxsus qəbiristanlıqların sistemli qaydada dağıdılmasının nəticələri və beynəlxalq hüquqi məsuliyyətə dair"
HESABAT VƏ MATERİALLAR

Böyük Vedi kəndinin Kosanlı qəbiristanlığı

Məkan: Vedi rayonu, Böyük Vedi kəndi (Az.) / Ararat mərzi, Vedi şəhəri (Erm.)

ID: 105 [MC-568], 39.917046, 44.721472

Böyük Vedi Vedibasar mahalında (9 sentyabr 1930-cu il-

den - Vedi rayonu, 1964-cü ildən Artaşat rayonu tərkibində, 5 may 1968-ci ildən Ararat rayonu), Vedi çayının hər iki sahilində yer- ləşən azərbaycanlı kəndi, sonralar isə qəsəbə. Böyük Vedi kəndi tarixi mənbələrdə 1514-cü ildən etibarən xatırlanmışdır. Kəndin digər adları Vedi, Uliya Vedi olmuşdur. Sonrakı təhrir dəftərləri, kameral təsvir və statistik məlumatlar kənd əhalisinin azərbaycan- lılardan (o dövrün rəsmi sənədlərində "müsəlman" və ya "Tatar" kimi qeydə alınan) ibarət olduğunu sübut etmişdir. 1914-cü ilə aid "Qafqaz Təqvimində kənddə 2464 nəfər azərbaycanlının (mən- bədə "Tatar" - Ə.Ə., S.H.) yaşadığı göstərilmişdir.2

28 may 1918-ci ildən etibarən, əvvəllər İrəvan quberniyası İrəvan qəzasının IV polis sahəsinin Vediçay kənd icmasına aid olan Böyük Vedi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mübahisəsiz ərazilərinə daxil edilmişdir. 11 iyul 1920-ci il tarixində erməni tə- cavüzünə məruz qalan Böyük Vedi kəndinin əhalisi kəndi tərk et- mək məcburiyyətində qalmış, kənd isə ermənilər tərəfindən işğal edilmişdir. Həmin tarixdən etibarən Böyük Vedi kəndinə xaricdən gətirilən erməni qaçqınları yerləşdirilmişdir. Sovet hakimiyyəti dövründə sovet-bolşevik rejimi tərəfindən Ermənistan SSR-nin xeyrinə olaraq sərhədlər dəyişdirilmiş və Böyük Vedi kəndi də bu ərazilər daxilində qalmışdır. 1921-ci ildə kəndə geri qayıdan 1052 nəfər azərbaycanlı kənddə yenidən məskunlaşaraq 453 nəfər erməni ilə birgə yaşamalı olmuşlar. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 4 aprel 1940-cı il tarixli qərarı ilə Böyük Vedi kəndi Vedi qəsəbəsi adlandırılmışdır.

1949-cu ildə kənddəki azərbaycanlı əhalinin 53 nəfəri Azər- baycan SSR-nin Əli Bayramlı rayonuna, 1950-ci ildə 441 nəfəri Azərbaycan SSR-nin Jdanov rayonuna, 21 nəfəri Salyan ra- yonunun Quşçu və Qaçaqkənd kəndlərinə, 1951-ci ildə 990 nəfəri Azərbaycan SSR-nin Jdanov, Sabirabad və Yevlax rayonlarına, 1953-cü ildə isə 70 nəfəri Azərbaycan SSR-nin Jdanov rayonuna deportasiya edilmişdir. Bir müddət sonra azərbaycanlı əhalinin az bir qismi geri dönə bilmişdir.

1980-ci illərin sonlarında Ermənistanın Azərbaycanın tarixi torpaqlarına qarşı başlatdığı ərazi iddiaları və etnik təmizləmə nəticəsində Ermənistan SSR-də azərbaycanlıların yaşadığı bütün yaşayış yerlərindən əhalinin zorla deportasiyası həyata keçiril- mişdir. 1988-ci il noyabr ayında Böyük Vedi kəndinin azərbaycan- lı sakinləri də erməni cinayətləri və zorakılığından öz həyatlarını xilas etmək üçün Azərbaycan Respublikasına pənah gətirmişdir.

Böyük Vedi kəndində beş müsəlman qəbiristanlığı mövcud olmuşdur. Bunlardan biri də kəndin qərbində yerləşən Kosanlı qəbiristanlığıdır.

TƏHLİL:

Məkan təhlili üçün istifadə olunan 8 oktyabr 1964-cü il10 Corona peyk təsviri (sağda yuxarıdakı) əsasında aparılan təh- lillər zamanı qəbiristanlığın əhatə etdiyi landşaftın xüsusiyyətləri öyrənilmişdir. Qəbiristanlığın ərazisi 3 ha təşkil etmişdir. Lakin peyk təsvirinin məhdud keyfiyyətdə olması səbəbindən qəbirüstü abidələri təsbit etməyə müfəvvəq olmamışdır. Ərazinin qərb hissə- si heterojen olduğu müəyyənləşdirilmiş və bu tarixə qədər artıq qəbiristanlığın mərkəzindən yol salınması müəyyən edilmişdir. Bu, ərazinin strukturunun pozulmasına və onun məhvinin artıq başlan- masına səbəb olmuşdur.

1964-cü il və 3 iyul 1973-cü il11 (KH-9 Hexagon) peyk təsvirlərinin müqayisəli təh- lili bu tarixlər arasında qəbiristanlıq ərazinin tamamilə məhv edilməsi və ərazidə orta mək- təb inşa edilməsini təsbit etmişdir ( şəkil №1-4).

1973-cü il Hexagon təsvirinin 27 avqust 2003-cü il 12 (QuickBird-2) və 12 iyul 2023-cü il13 (Airbus) tarixli yüksək ayırdetməli peyk təs- virləri ilə müqayisəli təhlili ərazinin artıq uzun illər öncə yox edilərək üzərində məktəb inşa edilməsini bir daha təsdiq etmişdir.

COĞRAFİ LOKASİYA:

Qəbiristanlıq kəndin aşağı hissəsində yerləşirdi. Bu yer 1918-ci il tarixli (1:84000 miqyaslı)14 və 1931-ci il tarixli (1:42000 miq- yaslı)15 topografik xəritələrində işarələnmişdir. Müəlliflər 1931-ci il tarixli sovet topoqrafik xə- ritəsində göstərilən koordinata istinad edərək qəbiristanlığın 1964-cü il tarixli Corona tas- virində təsbit edib dəqiq koordinatlarını təs- diqləmiş oldular.

İSTİNADLAR:

1. Fahrettin Kırzıoğlu, Osmanlıların Kafkas-Ellerini fethi (1451-1590), Doktora Tezi, (Ankara, 1976), s.108.

2. Кавказский календарь на 1915 год, Отдел Ста- тистический, под ред. А. А. Эльзенгер и Н. П. Стельмащук (Тифлись: Типография канцелярии наместника его Императорского Величества Е.И.В. на Кавказе, 1914), с.99.

3. Кавказский календарь на 1917 год, Отдел Статистический, под ред. Н. П. Стельмащук (Тифлись: Типография канцелярии наместника его Императорского Величества Е.И.В. на Кавказе, 1916), с.131.
4. ⁠Адрес- календарь Азербайджанской Республики на 1920 г., ч. 2 (1-й год издания), под ред. А. И. Ставровского (Баку: Правительственная типог-рафия Азербайджан, 1920), с.50. 5. "Haraj" qəzeti, 13 iyul 1920-ci il. №146. s. 4 (erməni dilində)
6. Юрий Ключников, Андрей Сабанин, Междуна- родная политика новейшего времени в догово- рах, нотах и декларациях. Ч. ІІІ. Вып. ІІ (Москва: Изд. Литиздата Н.К.И.Д., 1929), с.75-76.

7. Zaven Korkotyan, Son yüzildə Sovet Ermənistanı nın əhalisi (1831-1931) (İrəvan: "Melkonyan fond" nəşriyyatı, 1932), s.154-155 (ermeni dilində).

8. Azərbaycanlıların Ermənistan SSR-den deportasi- yası (1948-1953-cü iller) Bakı, 2013.s.375,487, 588, 681.

9. Əziz Ələkbərli, Qərbi Azərbaycan abideleri (Bakı: "Ağrıdağ", 2006), s.31.

10. Corona, DS1011-1040DA140, October 08, 1964, USGS EROS Data Center.

11. KH-9 Hexagon, D3C1206-100170401, July 3, 1973, USGS EROS Data Center.

12. August 27, 2003, Maxar via Google Earth.

13. July 12, 2023, Airbus via Google Earth.

14. Zwelwerstkarte von Azerbeidschan/XVIII-17. Ara- rat [xerite], 1:84000, 1918.

15. Военно-Топографическое Управление, XXXVI -34 (Давалу) [xerita], 1:42000, 1931.

Qərbi Azərbaycan İrsi kitabı 1-ci cild.
"Ermənistanda azərbaycanlılara məxsus qəbiristanlıqların sistemli qaydada dağıdılmasının nəticələri və beynəlxalq hüquqi məsuliyyətə dair"
HESABAT VƏ MATERİALLAR

Gomur kənd qəbiristanlığı

Məkan: Paşalı rayonu, Gomur kəndi (Az.) / Vayotsdzor mərzi, Qomk kəndi (Erm.)

ID: 024 [MC-010], 45.5692304, 39.6306594

Gomur Dərələyəz mahalında (15 oktyabr 1931-ci il den Paşalı rayonu, 12 oktyabr 1956-ci ildən Əzizbəyov rayonu, 1991-ci ilden Vayk rayonu), Arpa çayının sol qolu olan Gabudçayın sol sahilində yerləşən azərbaycanlı kəndi. Kəndin adı tarixi mənbələrdə XVI əsrin sonlarından etibarən Kömür adı formasında müsəlman kəndi kimi xatırlanmışdır. Sonrakı kameral təsvir və statistik məlumatlar kənd əhalisinin azərbaycanlılardan (o dövrün rəsmi sənədlərində "müsəlman" və ya "Tatar" kimi qeydə alınan) ibarət olduğunu sübut etmişdir. 1914-cü ilə aid "Qafqaz Təqvimi"ndə kənddə 365 nəfər azərbaycanlının (mənbədə "Tatar" Ə.Ə., S.H.) yaşadığı göstərilmişdir.

28 may 1918-ci ildən etibarən, əvvəllər İrəvan quberniyası Şərur-Dərələyəz qəzasının Il polis sahəsinin Martiroz kənd icması-na aid olan Gomur kəndi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mübahisəsiz ərazilərinə daxil edilmişdir. 1919-cu ilin dekabr ayında erməni təcavüzünə məruz qalan Gomur kəndinin əhalisindən 400 nəfər qətl edilmiş, sağ qalan əhali kəndi tərk etmək məcburiyyətin də qalmış, kənd isə ermənilər tərəfindən işğal edilmişdir. Sovet hakimiyyəti dövründə sovet-bolşevik rejimi tərəfindən Ermənistan SSR-nin xeyrinə olaraq sərhədlər dəyişdirilmiş və Gomur kəndi də bu ərazilər daxilində qalmışdır. 1921-ci ildə yenidən kəndə geri qayıdan 155 nəfər azərbaycanlı kəndi abadlaşdıraraq yaşamağa başlamışdır. 1952-ci ildə Gomur kəndinin əhalisindən 55 nəfər Azərbaycan SSR-nin Yevlax rayonuna deportasiya edilmişdir.

1980-ci illərin sonlarında Ermənistanın Azərbaycanın tarixi torpaqlarına qarşı başlatdığı ərazi iddiaları və etnik təmizləmə nəticəsində Ermənistan SSR-də azərbaycanlıların yaşadığı bütün yaşayış yerlərindən əhalinin zorla deportasiyası həyata keçirilmişdir. 1988-ci il noyabr ayında Gomur kəndinin azərbaycanlı sakinləri də erməni cinayətləri və zorakılığından öz həyatlarını xilas etmək üçün Azərbaycan Respublikasına pənah gətirmişdir. Er-mənistan Respublikası Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 3 aprel 1991-ci il tarixli qərarı ile Gomur kəndi Qomk adlandırılmışdır.

TƏHLİL:

Məkan təhlili üçün istifadə olunan 3 iyul 1980-ci il10 KH-9 Hexagon peyk təsviri (sağda yuxarıdakı) əsasında aparılan təhlillər zamanı qəbiristanlığın əhatə etdiyi landşaftın xüsusiyyətləri öyrənilmişdir. Bu təhlillərin nəticələrinə əsasən, qəbiristanlıq 0.85 ha ərazidə yerləşmiş və qəbirüstü abidələri təsbit olunmuşdur. Həmçinin, qəbiristanlığın ərazisinin hasarla əhatə olunduğu müəyyən edilmişdir.

Azərbaycanlı əhalinin kənddən deportasiya edilməsindən sonra qəbiristanlığın vəziyyətini müəyyən etmək məqsədilə 1982-ci il və 20 oktyabr 2010-cu il¹¹ (WorldView-2) (sağda aşağıdakı) tarixli peyk təsvirləri əsasında müqayisəli təhlil aparılmışdır. Təhlillərin nəticələrinə əsasən, qəbiristanlığın 1989-2010-cu illər arasında ciddi dağıntılara məruz qalması müəyyən edilmişdir. Sonuncu təsvirin tarixinə qədər qəbiristanlığın mərkəzindən 85 metr uzunluğunda torpaq yol salınmışdır. Ərazinin şimal hissəsi qəbirüstü abidələrdən təmizlənmişdir.

Qəbiristanlıqda baş vermiş vandalizmi qiymətləndirmək üçün 7 sm rezolyutsiyalı yüksək ayırdetməli 2 dekabr 2018-ci il12 tarixli dron təsviri ilə qəbiristanlığın cənub hissəsində 18 ədəd sinə daşının vandalizm aktına məruz qalması təsbit edilmişdir. Bu ərazidə olan digər bütün qəbirlər tamamilə məhv edilmişdir. Ətrafa səpələnən qəbir daşlarının qırıntıları bunu sübut etmişdir. Qəbiristanlığın şimal-qərb hissəsində qəbir daşları dağıdılsa da, hələ də dağıdılan qəbir daşlarının qırıntıları sahədə olması təsbit edilmişdir. Bu hissədə yüksək gərginlik xətti üçün ötürücü quraşdırılmışdır.

2018-ci il dron təsviri və 31 iyul 2023-cü il 13 (Airbus) peyk təsvirinin təhlili dağıntıların ərazidə qalmasını təsbit etmişdir.

COĞRAFİ LOKASİYA:

Qəbiristanlıq kəndin şimalında yerlə-şir. Bu yer 1974-cü il tarixli (1:50000 miqyas-lı)14 və 1975-ci il tarixli (1:100000 miqyaslı) 15 sovet topoqrafik xəritələrində işarələnmişdir. Müəlliflər 1974-cü il tarixli topoqrafik xəritədə göstərilən koordinata istinad edərək 1980-ci il tarixli KH-9 Hexagon təsvirində qəbiristan-lığı təsbit etmiş və onun dəqiq koordinatını müəyyənləşdirmişdir.

İSTİNADLAR:

1. İrəvan əyalətinin icmal dəftəri, tərt., tərcümə və araşdırma: akad. Ziya Bünyadov və f.ü.e.d.. Hüsaməddin Məmmədov (Qaramanlı) (Bakı: Elm, 1996), s.116.

2. Кавказский календаръ на 1915 год, Отдел Ста-тистический, под ред. А. А. Эльзенгер и Н. П. Стельмащук (Тифлись: Типография канцелярии наместника его Императорского Величества Е.И.В. на Кавказе, 1914), с. 109.

3. Кавказский календаръ на 1917 год, Отдел Статистический, под ред. Н. П. Стельмащук (Тифлись: Типография канцелярии наместника его Императорского Величества Е.И.В. на Кавказе, 1916), с.129.

4. Адрес-календарь Азербайджанской Республики на 1920 г., ч. 2 (1-й год издания), под ред. А. И. Ставровского (Баку: Правительственная типография Азербайджан, 1920), с.50.

Arşiv belgelerine göre Kafkazlar da ve Anadolu'da ermeni mezalimi, IV. cilt (1920-1922) (Ankara: Os-manlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 1998), s.95; 5. Əsli: BOA, HR.SYS 2878/76.

6. Юрий Ключников, Андрей Сабанин, Между-народная политика новейшего времени в до-говорах, нотах и декларациях. Ч. ІІІ. Вып. II (Москва: Изд. Литиздата Н.К.И.Д., 1929), с.75-76.

7. Zaven Korkotyan, Son yüzildə Sovet Ermənistanı-nın əhalisi (1831-1931) (İrəvan: "Melkonyan fond" nəşriyyatı, 1932), s. 158-159 (erməni dilində).

8. Azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən deporta-siyası (1948-1953-cü illər) (Bakı: "Zərdabi LTD", 2013), s.635; Əsli: ARDA. f.1984.s.9, iş 50-52.

9. Ermənistan Respublikası Ali Sovetinin Bülleteni, 1991, № 7 (987), 129-cu maddə, s.30 (erməni di-lində).

10. KH-9 Hexagon, D3C1216-100138A004, July 03, 1980, USGS EROS Data Center.

11. WorldView-2, October 20, 2010, Maxar via Google Earth.

12. DJI Mavic Pro, December 02, 2018, OpenAreMap. 13. July 31, 2023, Airbus via Google Earth.

14. Генеральный Штаб, J-38-20-А (Заритап) [xəritə], 1:50000, 1974.

15. Генеральный Штаб, J-38-20 (Шахбуз) [xəritə]. 1:100000, 1975.

Qərbi Azərbaycan İrsi kitabı 1-ci cild.
"Ermənistanda azərbaycanlılara məxsus qəbiristanlıqların sistemli qaydada dağıdılmasının nəticələri və beynəlxalq hüquqi məsuliyyətə dair"
HESABAT VƏ MATERİALLAR

Əldərə kəndinin təzə qəbiristanlığı

Məkan: Meğri rayonu, Əldərə kəndi (Az.)/Sünik marzi, Alvank kandi (Erm.)

ID: 180 [MC-232), 38.933982, 46.343572

1989-1995

Əldərə Zəngəzur bölgesinde, Meğri mahalında (9 sen-tyabr 1930-cu ilden Meğri rayonu), Araz çayının sol golu olan Əldare çayının hər iki sahilində yerləşən azərbaycanlı kandi. Ken din adı tarixi mənbələrde XIX asrin 1 yarısından etibaren müsəl man kandi kimi xatırlanmisdir. Sonrakı kameral tasvir va statistik Sanadiarinde "müsəlman" və ya "Tatar" kimi qeydə alınan) ibarat dövrün resmi Soudinin dubut etmişdir. 1914-cü ile aid "Qafqaz Teqvimi'nde kandde 1987 nafar azərbaycanlının (manbede "Tatar-8.8., S.H.) yaşadığı göstərilmişdir.

28 may 1918-ci ilden etibaren, evvəllər Yelizavetpol quberni yası Zəngəzur qəzasının IV polis sahəsinin Astazur kend icması na daxil olan Əldərə kəndi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Zəngəzur qezasına daxil olmuşdur. 1918-ci il noyabr ayında Əldere kendinin əhalisi kendi tərk etmək məcburiyyətində qalmış, kend ise ermeniler tərəfindən işğal edilmişdir. Sovet hakimiyyəti dövründe, sovet-bolşevik rejimi Azərbaycan xalqının iradəsinə zidd olaraq Zəngəzur qəzasının qərb hissəsini Ermənistan SSR-9 vermişdir. 1922-1926-ci illərdə yenidən kəndə geri qayıdan 42 nəfər azərbaycanlı kendi abadlaşdıraraq yaşamağa başlamış, 1931-ci ildə kəndə geri dönənlərin sayı 448 nəfərə çatmışdır."

1980-ci illərin sonlarında Ermenistanın Azərbaycanın tarixi torpaqlarına qarşı başlatdığı ərazi iddiaları və etnik təmizləmə nəticəsində Ermənistan SSR-də azərbaycanlıların yaşadığı bütün yaşayış yerlərindən əhalinin zorla deportasiyası həyata keçiril mişdir. 1988-ci il noyabr ayının 28-də Əldərə kəndinin azərbaycan-lı sakinləri də erməni cinayətləri və zorakılığından öz həyatlarını xilas etmək üçün Azərbaycan Respublikasına pənah gətirmişdir. Ermənistan Respublikası Milli Məclisinin 4 iyul 2006-ci il tarixli qərarı ilə Əldərə kəndi Alvank adlandırılmışdır."

TƏHLİL:

Məkan təhlili üçün istifadə olunan 29 mart 1978-ci il KH-9 Hexagon peyk təsviri (sağda yuxarıdakı) əsasında aparılan təh-lil zamanı qəbiristanlığın əhatə etdiyi landşaftın xüsusiyyətləri öyrənilmişdir. Bu təhlillərin nəticələrinə əsasən, qəbiristanlıq 0.57 ha ərazidə, topoqrafik cəhətdən hündür ərazinin yamacında yer-ləşmiş və qəbirüstü abidələri təsbit olunmuşdur. Müəlliflər sovet dövrü fotoları əsasında apardıqları təhlillər nəticəsində həmin dövrdə qəbiristanlıqda məzar yerlərinin səliqəli formada salın-masını, ətrafları daş hasar və ya dəmir məhəccərlərlə əhatələn-məsini müəyyən etmişdir. Bu da ərazinin yaxşı vəziyyətdə qorun-masını göstərmişdir.

Azərbaycanlı əhalinin kənddən deportasiya edilməsindən sonra qəbiristanlığın vəziyyətini müəyyən etmək məqsədilə 1978-ci il və 13 sentyabr 2003-cü ilº (QuickBird-2) (sağda aşağıdakı) tarixli peyk təsvirləri əsasında müqayisəli təhlil aparılmışdır. Təhlillərin nəticələrinə əsasən, qəbiristanlığın 1989-2003-cü illər arasında bir tarixdə məhv edilməsi müəyyən edilmişdir. 2000-ci illərə aid olan foto qəbiristanlığın məhv edilməsini təsdiq etmişdir (şəkil N№2-4).

2003-cü il və 11 noyabr 2018-ci il (Airbus) peyk təsvirləri-nin müqayisəli təhlili göstərir ki, ərazidə vəziyyət dəyişməmişdir. Bitki örtüyünün təbii bərpa prosesində olduğu müəyyən edilmişdir. Bitki örtüyünün bərpası və ya azalması baş vermiş dağıntıların bir tarixdə yox, uzun müddət ərzində aparılmasını sübut etmişdir.
Bitki örtüyünün təhlili dağıntıların uzun müd-dət öncə, 1989-1995-ci illərdə baş verməsini -güman etməyə əsaslar vermişdir. Bu məlumatlar əsasında aparılan mü-

qayisəli təhlillərə əsasən belə nəticəyə gəlmək olar ki, Əldərə kəndindəki təzə qəbi-ristanlığa dəymiş zərər məqsədli şəkildə hə yata keçirilmişdir. Bitki örtüyünün təhlili də göstərmişdir ki, dağıntılar müəyyən dövrlərdə sistemli şəkildə həyata keçirilmiş və məhv etmə məqsədlərinin davamlı olduğunu təsdiq etmişdir. Ermənistan tərəfindən kəndin azər-baycanlı əhalisinin deportasiyasından son-ra, qəbiristanlıq tarixi və mədəni irsin İzlərini silmək məqsədi ilə tamamilə məhv edilmişdir. Bu azərbaycanlılara qarşı törədilmiş mədəni soyqırımın bir hissəsi olmuşdur.

COĞRAFİ LOKASİYA:

Qəbiristanlıq Əldərə kəndinin cənub-qər-bində yerləşir. Bu yer 1977-ci il tarixli (1:50000 miqyaslı) 12 sovet topoqrafik xəritəsində işarələnmişdir. Müəlliflər 1977-ci il tarixli topo-qrafik xəritədə göstərilən koordinata istinad edərək 1978-ci il tarixli KH-9 Hexagon təsvi-rində qəbiristanlığı təsbit etmiş və onun dəqiq koordinatını müəyyənləşdirmişdir.

İSTİNADLAR:

1. Nazir Əhmədli, Zəngəzur mahalının kameral tas-viri 1832-1833-cü illər (Bakı: Elm və Təhsil, 2021), s.168.

2. Кавказский календаръ на 1915 год, Отдел Ста-тистический, под ред. А. А. Эльзенгер и Н. П. Стельмащук (Тифлись: Типография канцелярии наместника его Императорского Величества Е.И.В. на Кавказе, 1914), с.87.

3. Кавказский календаръ на 1917 год. Отдел Статистический, под ред. Н. П. Стельмащук (Тифлись: Типография канцелярии наместника его Императорского Величества Е.И.В. на Кавказе, 1916), с.56.

4. Адрес-календарь Азербайджанской Республики на 1920 г., ч. 2 (1-й год издания), под ред. А. И. Ставровского (Баку: Правительственная типог-рафия Азербайджан, 1920), с.50.

5. О вооруженным нападении и разгроме селения Алидара Зангезурского уезда, ARDA, 1.1601, siy.1, iş 90. v.5-6.

6. Zaven Korkotyan, Son yüzildə Sovet Ermənistanı-nın əhalisi (1831-1931) (İrəvan: "Melkonyan fond" nəşriyyatı, 1932), s.66-67, 134-135 (erməni di-lində).

7. Musa Urud, Zəngəzur toponimləri (Bakı: Nurlar, 2013), s.45.

8. Vandalizm: Tarixi adlara qarşı soyqırımı, yenidən işlənmiş ikinci nəşri, tərt.: f.ü.e.d., Nazim Mustafa, (Bakı: Turxan NPB, 2014), s.33.

9. KH-9 Hexagon, D3C1214-100121F020, March 29, 1978, USGS EROS Data Center.

10. September 13, 2003, Maxar via Google Earth.

11. April 29, 2024, Airbus via Google Earth..

12. Генеральный Штаб, J-38-45-Б (Нюведи) [xəritə], 1:50000, 1977.

Qərbi Azərbaycan İrsi kitabı 1-ci cild.
"Ermənistanda azərbaycanlılara məxsus qəbiristanlıqların sistemli qaydada dağıdılmasının nəticələri və beynəlxalq hüquqi məsuliyyətə dair"
HESABAT VƏ MATERİALLAR

Bayburt kənd qəbiristanlığı

Məkan: Qəmərli rayonu, Bayburt kandi (Az.) / Ararat mərzi, xarabalıq (Erm.)

ID: 019 [MC-002), 44.7858933, 40.0882758

Bayburt Vedibasar mahalında, Millidere bölgesinde (9) sentyabr 1930-cu ildən - Qemerli rayonu, 4 sentyabr 1945-ci il-den Artaşat rayonu), Dəvəgözü çayının sağ sahilində yerləşən azərbaycanlı kəndi. Kəndin adı tarixi mənbələrdə XVIII əsrin I ya rısından etibarən müsəlman kendi kimi xatırlanmışdır. Sonrakı kameral təsvir və statistik məlumatlar kənd əhalisinin azərbay-canlılardan (o dövrün rəsmi sənədlərində "müsəlman" və ya "Ta-tar" kimi qeydə alınan) ibarət olduğunu sübut etmişdir. 1914-cü ile aid "Qafqaz Təqvimində kənddə 284 nəfər azərbaycanlının (menbede "Tatar" - Ə.Ə., S.H.) yaşadığı göstərilmişdir.

4 iyun 1918-ci il tarixli Batum müqaviləsinə əsasən, əvvəllər İrəvan quberniyası İrəvan qəzasının I polis sahəsinin Baş Gərni kend icmasına daxil olan Bayburt kəndi 5 iyul 1918-ci il tarix-li birgə komissiya qərarına əsasən Ermənistanın tərkibində qa-Imışdır. Lakin kənd əhalisi bu hakimiyyəti qəbul etməmişdir. 30 oktyabr 1918-ci ildə Osmanlı ordusunun bölgəni tərk etməsindən sonra, 7 noyabr 1918-ci ildə erməni təcavüzünə məruz qalan Bayburt kəndinin əhalisi kəndi tərk etmək məcburiyyətində qa-Imış, kənd isə ermənilər tərəfindən işğal edilmişdir.5

Sovet hakimiyyəti dövründə sovet-bolşevik rejimi tərəfin-dən Ermənistan SSR-nin xeyrinə olaraq sərhədlər dəyişdirilmiş və Bayburt kəndi də bu ərazilər daxilində qalmışdır. 1921-ci ildə yenidən kəndə geri qayıdan 55 nəfər azərbaycanlı kəndi abad-laşdıraraq yaşamağa başlamışdır. 1952-ci ildə kənd əhalisi 54 ailədə 218 nəfər olmaqla Azərbaycan SSR-nin Ağdaş rayonunun Qoşabulaq kəndinə deportasiya edilmişdir. Həmin dövrdə kənd-də yaşayan 54 ailədən yalnız 5-6 ailə köçməkdən imtina edərək ləğv edilən kənddə yaşamağa davam etmişdir. Əhali heç bir qey-diyyata alınmadan 1988-ci ilə qədər kənddə yaşamağa davam et-miş və 1980-ci illərdə kənddə azərbaycanlı əhali yenidən artaraq 150 nəfərə çatmışdır.

1980-ci illərin sonlarında Ermənistanın Azərbaycanın ta-rixi torpaqlarına qarşı başlatdığı ərazi iddiaları və etnik təmizlə-mə nəticəsində Ermənistan SSR-də azərbaycanlıların yaşadığı bütün yaşayış yerlərindən əhalinin zorla deportasiyası həyata keçirilmişdir. 1988-ci ilin sonlarında Bayburt kəndinin azərbaycan-lı sakinləri də erməni cinayətləri və zorakılığından öz həyatlarını xilas etmək üçün Azərbaycan Respublikasına pənah gətirmişdir. 10

TƏHLİL:

Məkan təhlili üçün istifadə olunan 29 iyul 1973-cü il" KH-9 Hexagon peyk təsviri (sağda yuxarıdakı) əsasında aparılan tah-lillər zamanı qəbiristanlığın əhatə etdiyi landşaftın xüsusiyyətləri öyrənilmişdir. Bu təhlillərin nəticələrinə əsasən, qəbiristanlıq 0.7 ha ərazidə yerləşmiş və qəbirüstü abidələri əsasən şimal-qərb hissəsində, digər hissələrində isə heterojen, xallı səthi ilə təsbit olunmuşdur.

Azərbaycanlı əhalinin kənddən deportasiya edilməsindən sonra qəbiristanlığın vəziyyətini müəyyən etmək məqsədilə 1973-cü il ve 7 avqust 2010-cu il¹² (Maxar) (sağda aşağıdakı) tarixli peyk təsvirləri əsasında müqayisəli təhlil aparılmışdır. Təhlillərin nəticələrinə əsasən, qəbiristanlığın 1989-2010-cu illərdə tamamilə məhv edildiyi müəyyən edilmişdir. Ərazidə qəbirüstü abidələrin yerləşdiyi yerlərdə qazıntı-torpaq işləri, xəndəklər olması təsbit edilmişdir.
2010-cu il və 3 sentyabr 2023-cü 115 (Maxar) tarixli peyk təsvirinin müqayisəli tah lili dağıntıların sabit qaldığını və ərazinin baş qa məqsədlərlə bağlı istifadə edilməməsini göstərmişdir.

təhlillərinə əsasən, qəbiristanlğın ilkin vəziy Beləliklə, peyk təsvirlərinin müqayisəli yətindən tamamilə məhrum edilməsi, abi-dələrin dağıdılması və nəticədə ərazinin öz mədəni və tarixi dəyərini itirməsi müəyyən edilmisdir. Bu həm mədəni irsə, həm də tarixi yaddaşa ciddi zərər vurmuşdur.

COĞRAFİ LOKASİYA:

Qəbiristanlıq Bayburt kəndinin cənub-qərbində, Gölaysor kəndinə gedən yolun sol hissəsində yerləşir. Bu yer 1974-cü il tarixli (1:50000 miqyaslı)14 və 1982-ci il ta-rixli (1:100000 miqyaslı) 15 sovet topoqrafik xəritələrində işarələnmişdir. Müəlliflər 1974-cü il tarixli topoqrafik xəritədə göstərilən koordi-nata istinad edərək 1973-cü il tarixli KH-9 He-xagon təsvirində qəbiristanlığı təsbit etmiş və onun dəqiq koordinatını müəyyənləşdirmişdir.

İSTİNADLAR:

1. İrəvan əyalətinin icmal dəftəri, tərt., tərcümə və araşdır-ma: akad. Ziya Bünyadov və f.ü.e.d., Hüsaməddin Məmmədov (Qaramanlı) (Bakı: Elm, 1996), s.37.

2. Кавказский календаръ на 1915 год, Отдел Ста-тистический, под ред. А. А. Эльзенгер и Н. П. Стельмащук (Тифлись: Типография канцелярии наместника его Императорского Величества Е.И.В. на Кавказе, 1914), с.284.

3 . Кавказский календаръ на 1917 год. Отдел Ста-тистический. Под ред. Н. П. Стельмащук (Тиф-лись: Типография канцелярии наместника его Императорского Величества Е.И.В. на Кавказе, 1916), с.129.

"Журнал №3 Соединенного заседания..... №99, в Из истории иностранной интервенции в Армении в 1918 году (Документы и материалы). COCT. X.A. Бадалян (Ереван: Издательство 4.

5 . İrəvan vilayət komisarı L. Əmirxanyanın Ermənis tan Respublikasının daxili işlər naziri Aram Ma-nukyana Böyük Gilanlar, Kiçik Gilanlar ve Bayburd kəndlərinin alınması haqqinda hesabatı, 8 noyabr 1918-ci il, EMAMTA, f. 201, siy. 1, is 58.v.5, orijinal erməni dilində.

6. Юрий Ключников, Андрей Сабанин, Междуна родная политика новейшего времени в догово-декларациях. Ч. III. Вып. // (Москва. рах, нотах и Изд.

7. Zaven издата Н.К.И.Д., 1929), с. 75-76. nın əhalisi yuzildə Sovet Ermenistani-nəşriyyatı, 1932), s. 146-147 (erməni dilində). alisi (1831-1931) (İrəvan: "Melkonyan fond Azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dan deportasiyası (1948-1953-cü illər). Bakı, 2013. s.635.

9. Əziz Ələkbərli, Qərbi Azərbaycan, I cild, Vedibasar mahalı (Bakı: Ağrıdağ nəşriyyatı, 2003), s.211. 10. Yenə orada.

11. KH-9 Hexagon, D3C1206-100170A015, July 29, 1973, USGS EROS Data Center.

12. August 07, 2010, Maxar via Google Earth.

13. September 03, 2023, Airbus via Google Earth.

14. Генеральный Штаб, К-38-138-Г (Гохт) [xəritə], 1:50000, 1974.

15. Генеральный Штаб, К-38-138 (Ереван) [xəritə], 1:100000,1982.

Qərbi Azərbaycan İrsi kitabı 1-ci cild.
"Ermənistanda azərbaycanlılara məxsus qəbiristanlıqların sistemli qaydada dağıdılmasının nəticələri və beynəlxalq hüquqi məsuliyyətə dair"
HESABAT VƏ MATERİALLAR

Vağudi kənd qəbiristanlığı

Məkan: Qarakilsə rayonu, Vağudi kəndi (Az.) / Sünik mərzi, Vağatin kəndi (Erm.)

ID: 071 [MC-174], 39.507674, 46.116775

Vağudi kəndi - Zəngəzur bölgəsində (9 sentyabr 1930-cu ilden- Qarakilsə rayonu, 2 mart 1940-cı ilden Sisian rayonu), Ba-zarçayın sol sahilində, Ağudi kəndi ilə Urud kəndi arasında yer-ləşən azərbaycanlı kəndi. Kəndin adı tarixi mənbələrdə XIV as-rdən etibarən Vağudi kimi xatırlanmışdır. Sonrakı təhrir dəftərləri, kameral təsvir və statistik məlumatlar kənd əhalisinin azərbaycan-lılardan (o dövrün rəsmi sənədlərində "müsəlman" və ya "Tatar" kimi qeydə alınan) ibarət olduğunu sübut etmişdir. 1914-cü ile aid "Qafqaz Təqvimi"ndə kənddə 870 nəfər azərbaycanlının (man-bədə "Tatar" - Ə.Ə., S.H.) yaşadığı göstərilmişdir.

28 may 1918-ci ildən etibarən, əvvəllər Yelizavetpol quber-niyasının Zəngəzur qəzası I polis sahəsi Vağudi kənd icmasının tərkibində olan Vağudi kəndinin ərazisi Azərbaycan Xalq Cümhuriy-yətinin Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. 1918-ci ilin iyul ayında erməni təcavüzünə məruz qalan Vağudi kəndinin əhalisindən 260 nəfər kişi, 100 nəfər qadın və 100 nəfər uşaq xüsusi qəddarlıqla qətl edilmişdir. Sağ qalan əhali kəndi tərk etmək məcburiyyətində qalmış, kənd isə ermənilər tərəfindən işğal edilmişdir. Həmin dövrdən etibarən kəndə indiki Türkiyə ərazilərindən gətirilən er-məni qaçqınları yerləşdirilmişdir. Sovet hakimiyyəti dövründə, sovet-bolşevik rejimi Azərbaycan xalqının iradəsinə zidd olaraq Zəngəzur qəzasının qərb hissəsini Ermənistan SSR-ə vermişdir. 1921-ci ildə kəndə geri qayıdan 131 nəfər azərbaycanlı yenidən kənddə məskunlaşaraq erməni qaçqınları ilə birgə yaşamışdır.

1980-ci illərin sonlarında Ermənistanın Azərbaycanın ta-rixi torpaqlarına qarşı başlatdığı ərazi iddiaları və etnik təmizlə-mə nəticəsində Ermənistan SSR-də azərbaycanlıların yaşadığı bütün yaşayış yerlərindən əhalinin zorla deportasiyası həyata keçirilmişdir. 1988-ci ilin sonlarında Vağudi kəndinin 2000 nəfər azərbaycanlı sakini də erməni cinayətləri və zorakılığından öz həyatlarını xilas etmək üçün Azərbaycan Respublikasına pənah gətirmişdir. Ermənistan Respublikası Ali Sovetinin 3 aprel 1991-ci il tarixli qərarı ilə Vağudi kəndi Vağatin adlandırılmışdır.

TƏHLİL:

Məkan təhlili üçün istifadə olunan 3 iyul 1980-ci il KH-9 Hexagon peyk təsviri (sağda yuxarıdakı) əsasında aparılan təh-lillər zamanı qəbiristanlığın əhatə etdiyi landşaftın xüsusiyyətləri öyrənilmişdir. Bu təhlillərin nəticələrinə əsasən, qəbiristanlıq 1.7 ha ərazidə yerləşmiş və qəbirüstü abidələri təsbit olunmuşdur.

Azərbaycanlı əhalinin kənddən deportasiya edilməsindən sonra qəbiristanlığın vəziyyətini müəyyən etmək məqsədilə 1980-ci il və 31 avqust 2011-ci ild (WorldView-2) (sağda aşağıdakı) tarixli peyk təsvirləri əsasında müqayisəli təhlil aparılmışdır. Təh-lillərin nəticələrinə əsasən, qəbiristanlığın 1989-2011-ci illərdə arasında bir tarixdə tamamilə məhv edildiyi müəyyən edilmişdir. Təhlil nəticəsində az sayda qəbirüstü abidənin dağıntılarının qal-dığı təsbit olunmuşdur. Ərazinin şimal hissəsində buldozer va-sitəsi ilə torpaq-qazıntı işlərinin aparılması müəyyən edilmişdir. Bunu səthin üzərində olan buldozer bıçaqlarının izləri sübut et-mişdir. Eyni zamanda torpaq-qazıntı işləri cənub hissədə də

müəyyənləşdirilmişdir. Qəbiristanlıqda dağıntının miqyasını və zamanını müəyyən etmək üçün müəlliflər ərazidə aparılmış video çəkilişdən istifadə etmişdir. Video təsvirin təhlili ilə ərazidə 8-ə yaxın köhnə baş daşının ayaqda olması təsbit edilsə də, bütün xarılaraq aparılmışdır. Ərazidə sındırılmış ve Qəbirüstü abidələrin baş daşıları yerindən çi-dağıdılmış baş daşlarının az olması, bu məhv-etmə prosesinin vandalizm yox, yağmalama məqsədi ilə həyata keçirilməsini təsdiqləmişdir 2011-ci il və 7 yanvar 2014-cü ilt (lko-nos-2) tarixli peyk təsvirlərinin müqayisə li təhlili ərazidə vəziyyətin stabil qal göstərmişdir. 2014-cü il və 25 iyul 2019-cu ilta (Airbus) peyk təsvirlərinin təhlili isə qəbiristan lığın tamamilə yox edilməsini təsbit etmişdir. qalmasını

COĞRAFİ LOKASİYA:

Qəbiristanlıq Vağudi kəndinşimal hissə-sində, hündür təpədə yerləşir. Bu yer 1974-cü il tarixli (1:50000 miqyaslı) 13 sovet topografik xəritəsində işarələnmişdir. Müəlliflər 1974-cü il tarixli topografik xəritədə göstərilən koordinata istinad edərək 1980-ci il tarixli KH-9 Hexagon təsvirində qəbiristanlığı təsbit etmiş və onun dəqiq koordinatını müəyyənləşdirmişdir.

İSTİNADLAR:

1. Tovma Metsopetsi, Teymur-Ləng və onun varisləri-nin tarixi (Paris:1860), s. 14-15 (erməni dilində).

2. Кавказский календаръ на 1915 год, Отдел Ста-тистический, под ред. А. А. Эльзенгер и Н. П. Стельмащук (Тифлись: Типография канцелярии наместника его Императорского Величества Е.И.В. на Кавказе, 1914), с.103.

3. Кавказский календаръ на 1917 год, Отдел Ста-тистический, под ред. Н. П. Стельмащук (Тиф-лись: Типография канцелярии наместника его Императорского Величества Е.И.В. на Кавказе, 1916), с.53.

4. Адрес-календарь Азербайджанской Республики на 1920 г., ч. 2 (1-й год издания), под ред. А. И. Ставровского (Баку: Правительственная типог рафия Азербайджан, 1920), с.50.

5. Zəngəzur qəzasının Vağudi kəndinə silahlı hücum və dağıntılar haqqında, ARDA, f.1061, siy.1, iş 74, ѵ.5-6; Андраник Озанян, Документы и материалы, Вестник архивов Армении («Бан-бер Айастани архивнери»), 1 (89)-2 (90) (Ереван, 1991), c.324-329; ERMDTA, f. 370, siy 2, iş 11, v. 34-38. 6.

Zaven Korkotyan, Son yüzildə Sovet Ermenistani-nın əhalisi (1831-1931) (İrəvan: "Melkonyan fond" nəşriyyatı, 1932), s. 146-147 (erməni dilinde).

2013), s.342. 7. Musa Urud, Zəngəzur toponimləri (Bakı: Nurlar,

8. Ermənistan Respublikası Ali Sovetinin Bülleteni, 1991, № 7 (987), 129-cu maddə, s.28 (ermani dilində).

9. KH-9 Hexagon, D3C1216-100138A004, July 03, 1980, USGS EROS Data Center.

10. WorldView-2, August 31, 2011, Maxar via Esri Map.
11. Ikonos-2, January 07, 2014, Maxar via Google Earth.

12. July 25, 2019, CNES/Airbus via Google Earth.

13. Генеральный Штаб, J-38-21-А (Сисиан) [xəritə], 1:50000, 1974.