Qurduqulu rayonu 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılmışdır. Sahəsi 680 km² olan rayonun mərkəzi respublika tabeli Sərdarabad şəhəri olmuşdur. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 48 km-dir. Qurduqulu rayonunun ərazisi Ağrı vadisində yerləşir və onun Türkiyə ilə sərhədi boyu Araz çayı axır.

Rayonun ərazisi tarixi İrəvan xanlığının Sərdarabad mahalı, Çar Rusiyası dövründə isə İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasına daxil olmuşdur.

Toponim “qurd” türk etnonimi ilə Qulu şəxs adı əsasında əmələ gəlib “qurd tayfasından olan Qulunun saldığı, inşa etdiyi kənd” mənasını ifadə edir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 2 mart 1935-ci il tarixli fərmanı ilə rayonun adı dəyişdirilərək “Hoktemberyan” qoyulmuşdur. 1992-ci ildən 1995-ci ilə, yəni ləğv edilənə qədər isə “Armavir” adlandırılmışdır. 1983-cü ildə rayonun ərazisi iki yerə bölünmüş və qondarma Bağramyan rayonu təşkil olunmuşdur.

1987-ci ildən rayonun əzəli azərbaycanlı sakinləri yaşadıqları yerləri tərk etməyə məcbur edilmişlər. 1995-ci ildə isə rayon ləğv edilərək Ermənistanın Armavir vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.

Vedi rayonu 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılmışdır. Sahəsi 1399 km² olan rayonun mərkəzi Böyük Vedi olmuşdur. Buradan İrəvan şəhərinə olan məsafə 49 km-dir.

Vedi rayonu Qərbi Azərbaycan ilə Türkiyə arasında dağarası düzənlik olan Ağrı vadisində yerləşir. Bu düzənliyin uzunluğu 90 km, dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 850–1000 metrdir. Araz çayı da bu düzənlikdən axır. Düzənlik cənub tərəfdən Ağrı dağı vulkan massivi ilə əhatələnmişdir. Rayon ərazisindən Vedi çayı axır və Şidli kəndində Araz çayına tökülür.

Rayonun ərazisi tarixi İrəvan xanlığının Vedibasar mahalına, Çar Rusiyası dövründə isə İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasına daxil olmuşdur.

1937-ci ildə Vedi rayonu iki yerə parçalanmış və ərazisində Qarabağlar rayonu yaradılmışdır. Azərbaycanlıların deportasiyasından sonra isə 1951-ci ildə həmin rayon yenidən Vedi rayonuna birləşdirilmişdir. 1964-cü ildə Vedi rayonu da ləğv edilərək artıq erməniləşdirilmiş Qəmərli rayonu ilə birləşdirilmişdir. Qısa müddət sonra isə Vedi rayonu yenidən müstəqil rayon kimi təşkil edilmişdir.

Toponim ərəb dilində “çöl, səhra”, “məkan, yer” mənasında işlənən “vadi” sözündən əmələ gəlmişdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 5 may 1968-ci il tarixli fərmanı ilə rayonun adı dəyişdirilərək “Ararat” qoyulmuşdur.

1987-ci ildən rayonun əzəli azərbaycanlı sakinləri yaşadıqları yerləri tərk etməyə məcbur edilmişlər. 1995-ci ildə isə rayon ləğv edilərək Ermənistanın Ararat vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.

Zəngibasar rayonu ilk dəfə 1937-ci il dekabrın 31-də yaradılmışdır. Rayon mərkəzi Uluxanlı olmuşdur. Buradan İrəvan şəhərinə olan məsafə 20 km-dir.

Rayonun ərazisi tarixi İrəvan xanlığının Zəngibasar mahalına, Çar Rusiyası dövründə isə İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasına daxil olmuşdur.

1937-ci ilədək rayonun kəndləri əsasən Üçkilsə rayonu və Qəmərli rayonu arasında bölünmüşdür. 1937-ci il dekabrın 31-də Qəmərli rayonundan 18, Üçkilsə rayonundan isə 14 kənd ayrılaraq ümumi sahəsi 170 km² olan Zəngibasar rayonu yaradılmışdır. Qədim Uluxanlı kəndinin də adı dəyişdirilərək “Zəngibasar” qoyulmuş və inzibati mərkəz elan edilmişdi.

Zəngibasar rayonu 1953-cü ildə ləğv edilmiş və ikinci dəfə 14 yanvar 1969-cu ildə “Masis” adı ilə yenidən təşkil edilmişdir.

1987-ci ildən rayonun əzəli azərbaycanlı sakinləri yaşadıqları yerləri tərk etməyə məcbur edilmişlər. 1995-ci ildə isə rayon ləğv edilərək Ermənistanın Ararat vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.

Talin rayonu 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılmışdır. Sahəsi 1288 km² olan rayonun inzibati mərkəzi Yuxarı Talin qəsəbəsi olmuşdur. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 74 km-dir. Talin rayonunun bir tərəfindən Arpaçay axır. Alagöz dağının bir hissəsi və Qaraburun yaylası da Talin rayonu ərazisinə düşür.

Rayonun ərazisi tarixi İrəvan xanlığının Talın mahalı, Çar Rusiyası dövründə bir hissəsi İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasına, digər hissəsi isə Aleksandropol qəzasına daxil olmuşdur.

Toponim türk dilində "söyüd, söyüd kolu" mənasında işlənən “tal” sözü ilə türk dilində “daxma, koma, mağara” mənasında işlənən "in" sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Fitotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

1987-ci ildən rayonun əzəli azərbaycanlı sakinləri yaşadıqları yerləri tərk etməyə məcbur edilmişlər. 1995-ci ildə isə rayon ləğv edilərək Ermənistanın Araqatsotn vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.

Ərtik rayonu 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılmışdır. Sahəsi 632 km² olan rayonun inzibati mərkəzi respublika tabeli Ərtik şəhəridir. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 122 km-dir.

Alagöz dağının böyük bir hissəsi və ən hündür zirvəsi (h. 4095 m) Ərtik rayonunun, digər hissələri isə Düzkənd və Talin rayonu ərazisinə düşür.

Rayonun ərazisi tarixi İrəvan xanlığının Şörəyel mahalına, Çar Rusiyası dövründə isə Aleksandropol qəzasına daxil olmuşdur.

Ermənilər toponimin erməni dilində kişi mənasında işlənən “ayr” sözü ilə fars dilində “yuxarı, yüksək” mənasında işlənən “tik” sözündən əmələ gəldiyini göstərirlər. Qeyd edilməlidir ki, “tik” fars sözü yox, əsl Azərbaycan sözüdür. Toponim qədim türk dilində “dağ keçidi”, “dağ, dağlıq” mənasında işlənən “art” sözünə “-ik” şəkilçisinin artırılması ilə düzəlmişdir. “-ik” şəkilçisi qədim türk dilində məkan anlayışı bildirən isimlərə də qoşulmuşdur. Ərtik dağlıq yerdə yerləşir. Deməli, oykonimin adı əraziyə uyğun verilmişdir.

1987-ci ildən rayonun əzəli azərbaycanlı sakinləri yaşadıqları yerləri tərk etməyə məcbur edilmişlər. 1995-ci ildə isə rayon ləğv edilərək Ermənistanın Şirak vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.

Düzkənd rayonu 1937-ci il dekabrın 31-də yaradılmışdır. Sahəsi 576 km² olan rayonun inzibati mərkəzi Düzkənd qəsəbəsi olmuşdur. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 126 km-dir.

Rayon ərazisinin böyük bir hissəsini qədim türk tayfası olan Şirakların adını daşıyan Şirək düzənliyi təşkil edir. Şirək sıra dağları isə rayonun Qızıl Qoç rayonu ilə sərhədindən keçir. Rayon boyu Arpaçay axır.

Rayonun ərazisi tarixi İrəvan xanlığının Ağababa və Şörəyel mahallarına, Çar Rusiyası dövründə isə İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasına daxil olmuşdur.

Toponim türk dilində “düzənlik, çöl düzəngah” mənasında işlənən “düz” sözünə “kənd” coğrafi nomeninin artırılması yolu ilə yaranmışdır.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 7 dekabr 1945-ci il fərmanı ilə rayonun adı dəyişdirilərək “Axuryan” qoyulmuşdur.

1987-ci ildən rayonun əzəli azərbaycanlı sakinləri yaşadıqları yerləri tərk etməyə məcbur edilmişlər. 1995-ci ildə isə rayon ləğv edilərək Ermənistanın Şirak vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.

Ağin rayonu 31 dekabr 1937-ci ildə yaradılmışdır. Sahəsi 429 km² olan rayonun inzibati mərkəzi şəhər tipli Molla Göyçə qəsəbəsi olmuşdur. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 100 km-dir.

Rayonun ərazisi tarixi İrəvan xanlığının Şörəyel mahalına, Çar Rusiyası dövründə isə Aleksandropol qəzasına daxil olmuşdur.

Toponim qədim türk dilində “uca, hündür, böyük” mənasında işlənən “ağ” sözü ilə qədim türk dilində “daxma, koma, mağara” mənasında işlənən “in” sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 12 oktyabr 1961-ci il fərmanı ilə rayonun adı dəyişdirilərək “Ani” qoyulmuşdur.

1987-ci ildən rayonun əzəli azərbaycanlı sakinləri yaşadıqları yerləri tərk etməyə məcbur edilmişlər. 1995-ci ildə isə rayon ləğv edilərək Ermənistanın Şirak vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.

Ellər rayonu 9 sentyabr 1930-cu ildə yaradılmışdır. Sahəsi 846 km² olan rayonun inzibati mərkəzi respublika tabeli Ellər şəhəri olmuşdur. İrəvan şəhərindən 10 km şimal-şərqdə yerləşmişdir.

Rayonun ərazisi tarixi İrəvan xanlığının Qırxbulaq mahalına, Çar Rusiyası dövründə isə İrəvan qəzasına daxil olmuşdur.

Toponim türk dilində “xalq, tayfa ittifaqı” mənasında işlənən “el” sözünə “-lər” şəkilçisinin qoşulması əsasında əmələ gəlmişdir. Bu söz eyni mənada türk dilində “il” formasında da işlənir. Etnotoponimdir. Qafqazın beşverstlik xəritəsində “Eylayar”, erməni mənbələrində “Eylar”, "Elar" formalarında qeydə alınmışdır.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 12 oktyabr 1961-ci il tarixli fərmanı ilə rayonun adı dəyişdirilərək “Abovyan” qoyulmuşdur.

1987-ci ildən rayonun əzəli azərbaycanlı sakinləri yaşadıqları yerləri tərk etməyə məcbur edilmişlər. 1995-ci ildə isə rayon ləğv edilərək Ermənistanın Kotayk vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.

Mehri rayonu 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılmışdır. Sahəsi 664 km² olan rayonun mərkəzi Mehri (Meğri, Mığrı) şəhəri olmuşdur. Buradan İrəvan şəhərinə olan məsafə 264 km-dir. Şərqdən Zəngilan rayonu, qərbdən Ordubad rayonu, şimaldan Qafan rayonu, cənubdan isə Güney Azərbaycanla həmsərhəddir. Rayon ərazisindən Meğri çayı axaraq Araza tökülür.

Rayonun ərazisi tarixi İrəvan xanlığının Zəngəzur mahalına, Çar Rusiyası dövründə isə Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur.

1987-ci ildən rayonun əzəli azərbaycanlı sakinləri yaşadıqları yerləri tərk etməyə məcbur edilmiş, Nüvədi kəndinin azərbaycanlı əhalisinin 1991-ci ildə çıxarılması ilə azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyası başa çatmışdır.

1995-ci ildə rayon ləğv edilərək Ermənistanın Sünik vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.

Gorus rayonu 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılmışdır. Sahəsi 752 km² olan rayonun mərkəzi respublika tabeli Gorus şəhəri olmuşdur. Buradan İrəvan şəhərinə olan məsafə 250 km-dir. Bazarçay çayı Gorus rayonunun ərazisini kəsib keçir. Böyük İşıqlı dağının bir hissəsi və Üçtəpə dağı (h.2124 m) da rayon ərazisinə düşür.

Rayonun ərazisi tarixi İrəvan xanlığının Zəngəzur mahalına, Çar Rusiyası dövründə isə Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur.

Toponim “gorus” (qoros, xoros) türk etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Erməni dilindəki rəsmi sənədlərdə buranın adı təhrif edilərək “Qoris” kimi yazılır.

1987-ci ildən rayonun əzəli azərbaycanlı sakinləri yaşadıqları yerləri tərk etməyə məcbur edilmişlər. 1995-ci ildə isə rayon ləğv edilərək Ermənistanın Sünik vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.